Зи цIэр тхыдэм къыхэна хэкулIхэр

Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэр къызэрыунэхурэ цIыху лъэрызехьэ куэд къыщIэхъуащ. Нобэ дэ дыщыпсэу лъахэ дахэр, махуэ къэс зызыужьыр зэфIэувэн, зэманым декIуу къэгъуэгурыкIуэн папщIэ куэдым я къару, щIэныгъэ, зэфIэкI ирахьэлIащ. Апхуэдэхэм ящыщу къэбгъэлъагъуэ хъунущ Къущхьэ КIыщыкъуэ.  Япэ дыдэу къуажэ школыр республикэм къыщызыуха цIыху 11-м ящыщащ КъБР-м и тхыдэ напэкIуэцIхэм зи цIэр фIыкIэ къыхэщыж Къущхьэ КIыщыкъуэ Сэхьид и къуэр. Абы «5» защIэкIэ еджэныр къызэрырихьэлIам щыхьэт техъуэ дэфтэрым щытхъу тхылъ и гъусэу къратыжат. А зэманым дыщэ медаль яту щытакъым. Школыр къэзыухахэм я аттестатхэр щыIэрагъэхьэж гуфIэгъуэ пщыхьэщхьэр 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 21-м къуажэми районми ягъэлъэпIэну траухуауэ щытат. Пшыхьыр дахэ дыдэу зэфIэкIат. Ауэ а жэщым и пщэдджыжьым гум имыхужын нэщхъеягъуэшхуэр къэхъуащ — нэмыцэхэр ди къэралым къытеуащ. Школыр къэзыухагъащIэ КIыщыкъуэ, тхьэмахуитI нэхъ дэмыкIыу, зауэм ираджэ, Краснодар дэт дзэ училищэм мазихкIэ щрагъаджэри, топгъауэ взводым и батареем и командир ящI.

Зауэ нэужьым КIыщыкъуэ къыхуагъэфэщащ Дзэ академием щIагъэтIысхьэну, ауэ адэ-анэм я лъэIукIэ, абы къигъэзэжащ щалъхуа щIыналъэм. КПСС-м и Iуащхьэмахуэ райкомым и къудамэм и унафэщIу илъэсиплIкIэ, абы иужькIэ секретару лэжьащ. Къэбэрдей институтыр, Горскэ мэкъумэш институтыр къиухащ. 1950 гъэм и ныбжьыр илъэс 27-м иту КIыщыкъуэ партым и Тэрч райкомым и япэ секретару хах. ЗэфIэкI хъарзынэ зэриIэм гу лъатэри, мыгувэу Налшык къашэж, партым и обкомым и мэкъумэш къудамэм и унафэщIу.

Къэбэрдей-Балъкъэрым и обкомым и секретару, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и УнафэщIу щыта Къущхьэ КIыщыкъуэ КъБР-м и Правительствэм щылэжьащ илъэс 21-кIэ. Абы щыщу илъэс 16-кIэ Правительствэм и УнафэщIу (1969-1984 гъ. гъ.), щэнейрэ КПСС-м и съездхэм я лIыкIуэу щытащ. КъБАССР-м, РСФСР-м, СССР-м я Совет Нэхъыщхьэхэм я депутату илъэс 30-кIэ къекIуэкIащ.

Нэхъыжьхэм ящIэж, а илъэсхэм республикэм зэрызиужьар: экономикэм, щIэныгъэм, узыншагъэр хъумэным, щэнхабзэм, цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным теухуауэ хуабжьу ипэкIэ кIуэтат. А псоми илъэс 40-м щIигъукIэ псэемыблэжу хэлэжьыхьащ КIыщыкъуэ, IэнатIэ нэхъ гугъу дыдэхэм пэрыту. ИкIи цIыхубэм я псэукIэр ефIэкIуэн папщIэ Iуэхугъуэ куэд гъащIэм хипщащ.

* * *

Совет, урысей жылагъуэ лэжьакIуэ, КъБАССР-м и Министрхэм я Советым и унафэщIу щыта Дохъущокъуэ Мусэ 1950-1957 гъэхэм ВЛКСМ-м и Нагорнэ райкомым и етIуанэ, иужькIэ и япэ секретару лэжьащ. 1960-1974 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Министрхэм я Советым и УнафэщIым и япэ къуэдзэ IэнатIэр иIыгъащ. 1974-1980 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м ЦIыхубэ къэпщытэныгъэмкIэ и комитетым и унафэщIу, 1980 — 1984 гъэхэм КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и секретару щытащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсиплIым лэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Министрхэм я Советым и УнафэщIу. 1989 -1994 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и ХэхакIуэ комиссэ нэхъыщхьэм и унафэщI къулыкъур иIыгъащ.

Дохъущокъуэм сыт щыгъуи гулъытэ хэха хуищIащ жылагъуэ-политикэ Iуэхум. Езыр КПСС-м и XXVII съездым и лIыкIуэу, РСФСР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и зэхуэсыгъуэ зыбжанэм я депутату щытащ. КПРФ-м и Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэ къудамэм и рескомым хэтащ. IэнатIэу зыпэрыта псори пщIэ иIэу ирихьэкIащ, дэтхэнэми и гуащIэ хилъхьэу.

Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и унафэщIым и къуэдзэу илъэс куэдкIэ лэжьащ Дохъущокъуэ Мусэ. Мэкъумэш щIэныгъэхэм я кандидатым гулъытэшхуэ хуищIырт республикэм абы и лъэныкъуэкIэ и Iуэху зытетым.

Ар УФ-м и Президентым и Полномочнэ лIыкIуэм егъэщIылIа совету Ипщэ федеральнэ округым щыIэм, КъБР-м и Iэтащхьэм и деж щыIэ жылагъуэ-чэнджэщакIуэ советым я лэжьыгъэм жыджэру хэтащ. Дохъущокъуэ Мусэ и зэфIэкIымрэ и гуащIэмрэ хуэфащэ пщIэ игъуэтащ. Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь, «ЩIыхьым и Дамыгъэ», «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и пащхьэ щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденхэр къыхуагъэфэщащ.

* * *

Илъэс куэд щIауэ республикэм и къулыкъущIэхэм яхэт Зумакулов Борис Мустэфа и къуэм и цIэр фIыкIэ къраIуэу къогъуэгурыкIуэ. И псалъэм пщIэ иIэщ, и Iуэху бгъэдыхьэкIэм арэзы укъещI.

1940 гъэм щIышылэм и 15-м Тырныауз къыщалъхуащ парт, къэрал лэжьакIуэ цIэрыIуэ хъуа Зумакулов Борис. Абы и къыдэкIуэтеигъуэр техуат республикэр хэлъэт зиIэ щIалэщIэхэм щахуэныкъуэ зэманым. Зумакуловым хэлът а псор: ищIэм нэхърэ нэхъыбэ къищIэну хущIэкъурт, Iуэху гуэр и пщэ далъхьэмэ, узыщигъэтхъуу игъэзащIэрт. 1962 гъэм, и ныбжьыр илъэс 22-м иту, ВЛКСМ-м и Къэбэрдей-Балкъэр обкомым и секретару, иужькIи и япэ секретару хах. Зумакуловым и Iуэху дэхыкIэм гу къылъатэри, 1972 гъэм ВЛКСМ-м и ЦК-м щылэжьэну яшэ, Лениным и цIэр зезыхьэ Союзпсо пионер зэгухьэныгъэм и совет нэхъыщхьэм и унафэщIым и къуэдзэ IэнатIэр кърат. 1975 гъэм Зумакуловыр КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым къашэж — щIалэм республикэр хуэныкъуэт.

КПСС-м и обкомым и къудамэм и унафэщIу, и секретару, и етIуанэ, и япэ секретару щытащ ар. КПСС-м и ЦК-м жылагъуэ щIэныгъэхэмкIэ и академиер къэзыуха политик жыджэрыр 1992-2001 гъэхэм КъБР-м социальнэ дэIэпыкъуныгъэхэмкIэ и министру лэжьащ.

Зумакулов Борис итхащ щIэныгъэ лэжьыгъэ куэд, статьяхэр, тхылъ щхьэхуэхэр, методикэ лэжьыгъэхэр.

2001 гъэм Зумакуловыр КъБР-м цIыхум и хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ и уполномоченнэ хъуащ. А IэнатIэм зэрыпэрытрэ абы «КъБР-м жылагъуэм, цIыхум я хуитыгъэр зэрыщызэтеувэр» серием щIэту тхылъ 12 къыдигъэкIащ.

Зумакуловым и тхылъ нэхъыфIхэм ящыщщ «О времени и о себе» зыфIищар. Зи гугъу тщIы лIы щэджащэм илъэгъуамрэ илэжьамрэ цIыху гъащIэ зыбжанэм тебгуашэми, гуащIэкIэ хуэгъэнщIынут. АтIэми, ар зы цIыху гъащIэм къотIасэ.

* * *

Геттуев Магомет Исмэхьил и къуэр балъкъэр усакIуэщ, парт лэжьакIуэу щытащ. 1938 - 1940 гъэхэм «Социалистическая Кабардино-Балкария» газетым щылэжьащ. 1941 гъэм партым и Шэрэдж райкомым и къудамэм и унафэщIу лажьэу IукIри, 1942 гъэм фронтым кIуащ.

1944 гъэм, балъкъэр лъэпкъыр щрагъэкIым, ар къыщыхутащ Къыргъыз ССР-м. 1946 - 1956 гъэхэм Къыргъыз, Таджик ССР-хэм я газетхэм щылэжьащ. 1955 гъэм Ленинабад къэрал педагогикэ институтым филологиемкIэ и къудамэр къеух, 1957 - 1961 гъэхэм «Коммунизмге жол» газетым щолажьэ. 1961 гъэм КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и лекторщ. 1967 - 1979 гъэхэм КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэщIщ, РСФСР-м и Совет нэхъыщхьэм и Президиумым и УнафэщIым и къуэдзэщ.

Геттуев Магомет и гуащIэм, зэфIэкIым, лIыгъэм папщIэ къыхуагъэфэщащ дамыгъэ лъапIэхэу Октябрь революцэм и орденыр, Хэку зауэ орденым и езанэ, етIуанэ нагъыщэхэр, «Лэжьыгъэм и Бэракъ Плъыжь» орденыр, Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэм и орденыр.

Геттуев Магомет литературэми купщIафIэу щылэжьащ. Абы усэхэмрэ поэмэхэмрэ итхын щIидзащ 1940 гъэхэм. Хэкум къигъэзэжа нэужь, усакIуэм и Iэдакъэ къыщIэкIахэр цIыхубэм ягу дыхьащ - усыгъэм къыхэщырт ар и щIыналъэм псэкIэ зэрыхуэзэшар. БалъкъэрыбзэкIи урысыбзэкIи Геттуевым и тхылъхэр къыщыдэкIырт Налшыки Москваи. Ар ящыщщ балъкъэр художественнэ литуратурэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм. 1975 гъэм Геттуевым къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и цIыхубэ усакIуэ» цIэр.

НэщIэпыджэ Замирэ.