Я гум фIыкIэ къинащ

КъытщIэхъуэ щIэблэм щIэныгъэ, гъэсэныгъэ дахэ егъэгъуэтыным зи гъащIэр тезыухуа, зэфIэкI ин зыбгъэдэлъа цIыху гуащIафIэу,  егъэджакIуэ Iэзэу, унафэщI щыпкъэу, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэу щыта Къуэжей Валерэ Хьэмзэтхъан и къуэр (I959 - 2025). къыдэлэжьахэм, иригъэджахэм, зыцIыхуу щыта псоми фIыкIэ ягу къинащ.  ЦIыхугъэ лъагэрэ псэ къулеигъэкIэ Тхьэшхуэр зыхуэупсахэм ящыщащ а адыгэлI нэсыр.

 Къуэжей Валерэ гъащIэ купщIафIэ, екIу къипсэуащ. Дунейм зэрытетар илъэс 66-рэ къудейми, а зэман мащIэм къриубыдэу абы куэд хулъэкIащ Тэрч щIыналъэм и егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэр зэфIэгъэувэн, ар егъэфIэкIуэн я лъэныкъуэкIэ. КъБАССР-м хыхьэ Тэрч районым и ХьэпцIей къуажэм 1959 гъэм и пэщIэдзэм къыщалъхуащ Къуэжейр. Зэрыбыным я адэр мэкъумэш лэжьыгъэм щыпашэхэм ящыщащ, я анэр унагъуэ Iуэхухэмрэ сабий пIынымрэ елIэлIащ. Унагъуэм я сабий пажэт Валерэ. Абы и анэкъилъху нэхъыщIэхэт зы шыпхъурэ къуэш цIыкIуитIрэ. Зэрыхабзэщи, быным я нэхъыжьыр адэ-анэм пасэу дэIэпыкъуэгъу яхуохъу. Апхуэдэт Валери. ЖыIэщIэу, пщэрылъ къыхуащI къалэнхэмкIэ жэуаплыныгъэ зыхищIэу къэхъуащ ар. Адэ-анэр щыгуфIыкIырт зэпIэзэрыту, гупсысэ куу бгъэдэлъу, нэхъыщIэхэм сыткIи щапхъэфI яхуэхъуу щыт бын пажэм.

Новэ-Хьэмидей къуажэм дэт курыт школыр фIы дыдэу 1977 гъэм къиуха нэужь, щIалэщIэм мурад ищIащ бгъэдэлъ щIэныгъэм адэкIи хигъэхъуэну. ЩIэныгъэм и къарур зыхуэдэр фIыуэ къызыгурыIуэ адэ-анэм гуапэ лей ящыхъуащ щIалэм и мурадыр икIи сыт и лъэныкъуэкIи даIыгъащ. Физикэм дихьэхырти, а унэтIыныгъэм нэхъ куууэ хуеджэныр и гуращэу, Валерэ лъэпощхьэпоуншэу щIэтIысхьащ Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и физико-математикэ къудамэм. Зэрихабзэу, студент илъэсхэри купщIафIэу, IуэхугъуэфI куэдкIэ гъэнщIауэ ирихьэкIащ Къуэжейм. Еджэным фIы дыдэу зэрыпэлъэщым къыдэкIуэу, ар хуэжыджэрт университетым щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэм. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэрэ зыщIэхъуэпса IэщIагъэмрэ зригъэгъуэтауэ, 1982 гъэм Къуэжейм ехъулIэныгъэкIэ къиухащ КъБКъУ-р. Куэд дэмыкIыуи лэжьыгъэ IэнатIэм пэрыуващ. Абдежым щыщIидзащ хэкупсэ нэсу зи дунейр зыхьа, егъэджакIуэ, унэтIакIуэ Iэзэу щыта Къуэжейм и лэжьыгъэ гъуэгуанэм. Сыт хуэдэ къалэн и пщэ къыдалъхьами, сыт хуэдэ къулыкъу пэрытами, Къуэжейм абыхэм ящыщ дэтхэнэри ирихьэкIащ гурэ псэкIэ, жэуаплыныгъэ лъагэ зыхищIэу, и нэIэм щIэт IэнатIэр иригъэфIакIуэрэ езыри и лэжьэгъухэри адрейхэм щапхъэрэ гъуазэрэ яхуэхъуу.

 1983 гъэм Валерэ математикэмкIэ егъэджакIуэу лэжьэн щыщIидзащ Новэ-Хьэмидей жылэм дэт курыт школым. Зи IэнатIэм гурэ псэкIэ бгъэдэт лэжьакIуэ гумызагъэм гу къылъамытэу къэнакъым. Школми жылэми пщIэрэ щIыхьрэ щызиIэ щIалэ жыджэрыр куэд дэмыкIыу ягъэуващ Новэ-Хьэмидей къуажэ советым и гъэзэщIакIуэ комитетым и унафэщIу. 1992 гъэм Къуэжейм лэжьэн щIидзащ школ унафэщIым егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэмкIэ и къуэдзэу, иужькIэ школым и директоруи ягъэуващ. Дзыхь къыхуащI дэтхэнэ къалэнри ныкъусаныгъэншэу зэфIэзыхыу еса адыгэлI гуащIафIэр и зэмани къаруи щымысхьу, щIэныгъэрэ акъылу бгъэдэлъыр къигъэсэбэпу школ Iуэхур иригъэфIэкIуэну яужь ихьащ. А лэжьыгъэм Валерэ къришалIэрт къуажэдэс нэхъыжьыфIхэри адэ-анэхэри. «Удын зэхэдзэ нэхърэ - акъыл зэхэдзэ», - жыхуиIэрати, езым и зэфIэкIри нэхъыжьхэм я чэнджэщ Iущхэри къигъэсэбэпурэ, IэнатIэр иригъэфIакIуэу хуежьащ унафэщIым.

Я унафэщIым Iуэхум хилъхьэ къарумрэ зэфIэкIымрэ зылъагъу къыдэлажьэхэми ябг щIакъузащ, щIэблэр егъэджэным я гур нэхъри хузэIуахыу. Къуэжейр щIэгъэкъуэн, чэнджэщэгъу яхуэхъурт лэжьыгъэм и пIалъэ зыщIэ нэхъыжьхэми IэнатIэм пэрыувагъащIэ егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэми.

 2015 гъэм Къуэжей Валерэ ягъэувауэ щытащ Тамбовскэ жылэм дэт курыт школым и унафэщIу. Лэжьыгъэм и пIалъэ фIыуэ зыщIэ унафэщIым абдежми зыкъыщигъэлъэгъуащ щIэм и лъыхъуакIуэ нэсу, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм иджырей техникэрэ технологие пэрытхэмрэ хэзылъхьэ IэщIагъэлIу. Къуэжейм иригъэкIуэкI апхуэдэ лэжьыгъэфIым школ гъащIэм псэщIэ къыхилъхьэжа хуэдэт.  Къуэжейр зи унафэщI школым нэгъуэщI еджапIэхэм къикIыурэ директорхэр, егъэджакIуэ щхьэхуэхэр плъакIуэ къыхуэкIуэрт, я Iуэху зехьэкIэм, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщыкIэм кIэлъыплъыну. Дэтхэнэми яхуэгуапэт, ядэIэпыкъунуи хьэзырт Валери абы и унафэм щIэт гупри. Къэхъуртэкъым районым, республикэм олимпиадэ е нэгъуэщI ныбжьыщIэ зэпеуэ щекIуэкIауэ, Тамбовскэ къуажэм дэт курыт школым щыщхэм бжьыпэр щамыубыд, я гъэсэнхэр пашэхэм щахэмыхуэ. IуэхущIапIэм и зэфIэкIым хэхъуэрт, абы щекIуэкI гъэсэныгъэ-егъэджэныгъэ лэжьыгъэми нэхъри зиужьырт.

 2022 гъэм Къуэжейр Тэрч щIыналъэм егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэм ирагъэблэгъащ икIи ягъэуващ абы и къудамэхэм ящыщ зым и IэщIагъэлI нэхъыщхьэу. Зэрихабзэу, абы лэжьыгъэм пищащ, и Iуэху еплъыкIэщIэхэр, жэрдэмыфIхэр тегъэщIапIэ ищIрэ IэнатIэр иригъэфIакIуэу.

ЗыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм къапэкIуащ къэрал гулъытэ лъагэ. Илъэс зэхуэмыдэхэм Къуэжей Валерэ къыхуагъэфэщауэ щытащ щытхъу, щIыхь тхылъ куэд, щIыхьыцIэ лъапIэхэр. Абы мызэ-мытIэу къратащ КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм, егъэджэныгъэ IэнатIэм пэрыт лэжьакIуэхэм ди республикэм щаIэ зэгухьэныгъэм, Тэрч щIыналъэм егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэм, «Экология - жизнь» щIыуэпсыр хъумэнымкIэ щIыналъэ зэхуаку жылагъуэ зэгухьэныгъэм, нэгъуэщI IэнатIэхэм, IуэхущIапIэхэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. 2020 гъэм Къуэжей Валерэ къыхуагъэфэщащ «УФ-м и егъэджэныгъэ IэнатIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъагэр, дамыгъэ лъапIэри щIыгъужу.

  И къарурии зэфIэкIри щIэблэм я гъэсэныгъэмрэ щIэныгъэ етынымрэ хуэзыгъэпсу, зэфIэкIыу бгъэдэлъ псори и щIыналъэм и зыужьыныгъэмрэ ехъулIэныгъэмрэ езыхьэлIэу щыта Къуэжей Валерэ Хьэмзэтхъан и къуэм  къигъэна лъэужь нэхур куэдрэ хремыгъуащэ.  

ТАМБИЙ Линэ.