Хэгъэгум и гушхуапIэ

Адыгэ Республикэм илъэс къэс ирагъэкIуэкI Адыгэ кхъуейм и фестивалым КИФЩI-м, ИФЩI-м щыщ журналистхэр ирагъэблагъэ. АР-м Лъэпкъ IуэхухэмкIэ, хамэ къэралхэм щыпсэу я лъэпкъэгъухэм запыщIэнымрэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэмкIэ и къэрал комитетым и нэIэ щIэту Ипщэ федеральнэ щIыналъэм хыхьэ хэгъэгухэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ журналистхэр дыхэтащ мыгъэрей фестивалым. Дыщыпсэунури щIыпIэ нэхъыфI дыдэу къыхахри, Дахэ губгъуэшхуэм дызэрашэну-дыкъызэрашэжыну машинэхэр яубзыхуауэ дынэсащ. Комитетым и унафэщI Дол Долэт дызэригъэцIыхуащ, КъБР-м, КъШР-м икIа адыгэ журналистхэм къытщыгуфыкIащ, мыпхуэдэ зэпыщIэныгъэхэр ди зэкъуэшыныгъэр зыгъэбыдэ зы лъэбакъуэу зэрыщытыр къыхигъэщащ. А зэкъуэшыгъэмрэ зэIыхьлыгъэмрэ зыхэтщIэу дыщыIащ фестивалым. Налшык, Черкесск дыкъикIауэ къэзыщIэ бысымхэм дыздэтIысыр яфIэгъурт, дагъэшхыр яфIэмащIэт. 

Адыгэ Республикэм и ЛIыщхьэ КъумпIыл Мурат пщIантIэхэр къыщызэхикIухьым, езыр къыщалъхуа къуажэр зыхэт Красногвардейскэ районым журналистхэм къыщытхуэзащ. Абдеж сэлам гуапэ къыщыдихащ икIи къытщIэупщIащ. Япэу упщIэ езытыну къызыхуихуар сэрати: «Мыпхуэдиз цIыху щызэхыхьа фестивалым и къалэн нэхъыщхьэу къыплъытэр сыт? Iуэхур адыгэ кхъуейм щытеухуакIэ, адыгэ кхъуей щащI адрей хэгъэгухэри (адыгэ зэрыс республикэхэрат зи гугъу сщIыр – Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ) къыхэвгъыхьэу щIыналъэзэхуаку фестиваль фщIыныным дауэ уеплърэ?» сеупщIаш.

- Псом япэ къыхэзгъэщыну сыхуейщ нэгъабэ къапщтэмэ, Адыгейм кхъуейуэ тонн мин 32-рэ къызэрыщыщIагъэкIар. Совет лъэхъэнэр къапщтэмэ, Щэуджэн районым дэт заводым псом япэ кхъуей куэд къыщыщIигъэкIат икIи ар ди лъахэм зэрыщащIам щхьэкIэ, дэфтэркIэ «адыгей кхъуей» фIащащ. Мис абы лъандэрэ илъэситху къэс хэхъуэ зэпыту йокIуэкI кхъуей зыщI заводхэри, кхъуейуэ тщэри. Мыр адыгэ ерыскъы къудейуэкъым нобэ къызэрытлъытэр, атIэ республикэм и экономикэм и Iыхьэ купщIафIэ хъуащ. 

Нобэ фэ фолъагъу пщIантIэхэр фестивалым зэрыхэтыным хуабжьу зэрызыхуагъэхьэзырар, творческэ бгъэдыхьэкIэ иIэу шхыныгъуэхэр утыку къызэрырахьэр. Абыхэми зэхыхьэм и пщIэр къиIэту къысщохъу. ЕтIуанэрауэ, кхъуей зыщIхэм я Iуэхум гъэ къэс зэрызрагъэубгъунум иужь итщ. Джыджы районым, псалъэм къыдэкIуэу, тонн мин 19 къыщыщIагъэкIащ, тонн мин 32-м щыщу. Гу лъыфтамэ, адыгэ кхъуейм и закъуэкъым къыщIэдгъэкIыр, нэгъуэщI лIэужьыгъуэ куэди ящI хъуащ. Абы нэхъ зиубгъуху лэжьапIэ IэнатIэ нэхъыбэ къыдет, бюджетым иIэ хэхъуэр нэхъыбэ мэхъу. 

Езы фестивалым и гугъу пщIымэ, ерыскъыхэкIхэм я гъэлъэгъуэныгъэ къудей мыхъуу, лъэпкъ щэнхабзэхэри, IэпщIэлъэпщIагъэри утыку къыщрахьэ. Нэгъабэ цIыху мин 50 хэтащ, мы гъэм нэхъыбэж зэрыщыIэр хьэкъщ. Ар къэтлъытауэ, Дахэ губгъуэм нэхърэ нэхъ иныж догъэхьэзыр щедгъэкIуэкIыну, гъуэгур тралъхьащ, губгъуэр зэIузэпэщ ящI, илъэс гъунэгъухэм Дэгукъуэ дгъэIэпхъуэну ди мурадщ. 

Мис абы щыгъуэм деж ди гуапэ дыдэу къедгъэблэгъэфынущ ди къуэш республикэхэри, пщIантIэ хэхахэр къыщызэIуахынщи, кхъуей лIэужьыгъуэхэр щагъэлъэгъуэнщ. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, мы гъэм Краснодар крайр япэу хэту аращи, ди гуапэщ ди къуэшхэр тлъагъуну. 

Абидокъуэ Люсанэ, «Черкес хэку» газетым и редактор нэхъыщхьэ: – Уэ узэреплъымкIэ, сыт хуэдэ районым и пщIантIэра нэхъ зэпэщу фестивалым хэтыр? 

- Лъапсэ псори екIу, зэпэщ хъуауэ къызолъытэ. Псоми фIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, цIыху куэд къокIуалIэ, куэдым ялъагъу, куэдым йогуэпэкI. Къэбгъэлъагъуэмэ, Мейкъуапэ автобус 12 мы махуитIым щылэжьэнущ цIыхухэр къашэ яшэжу. Абы къищынэмыщIауэ, псэукIэкIэ нэхъ хуэмыщIауэ, е зи узыншагъэм сэкъат иIэ гупышхуэхэр ди нэIэ щIэту къашэ-яшэж. Адыгэм хьэщIэ зэрищIасэр фэри фощIэ, ахэр зыхуей-хуэзэн щхьэкIэ къызэгъэпэщакIуэхэм ялъэкI къагъэнэркъым. 

Тау Замирэ, «Адыгэ макъ» газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэ: – Адыгейм и бренд кхъуейм и пщIэр лъагэ хъу зэпытщ, абы сэбэп хуохъу мыпхуэдиз цIыху къызэкIуалIэ фестивалыр.

- Ди къэралыгъуэр къапщтэмэ, абы ис дэтхэнэ зы лъэпкъми езым и дамыгъэ, нэщэнэхэр яIэжщ. Ахэращ къэралыр нэхъ лъэщ, нэхъ бей зыщIыр. Адыгэ кхъуейри ящыщщ зи гугъу сщIыхэм. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, ар лъэныкъуэ куэдкIэ къэралым сэбэпынагъ къыхуэзыхь шхыныгъуэщ, - жеIэ ЛIыщхьэм. 

Щхьэхуэу утемыпсэлъыхьынкIэ Iэмал имыIэу гум хопщIэ, Адыгэ Республикэм щызэхэпх адыгэбзэр, кIэмыргуей диалектыр, абы щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм зэрыадыгэгур. Республикэм ис цIыху бжыгъэм и процент 20-25 къудейрщ адыгэр, ауэ адыгэбзэр къэралыбзэу зэрыщытыр щызэхыбощIэ щагъэлажьэри. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, фестивалыр эфир занщIэкIэ «Адыгей» КъТРК-м къегъэлъагъуэри, ар езыгъэкIуэкI, АР-м щIыхь зиIэ и журналист, телеведущэ цIэрыIуэ ТIэш Светланэ сыбгъэдэтщ. Телеэкранхэм занщIэу къридзэ нэтыным Светланэ фестивалыр зэрекIуэкIыр къыщеIуатэ. Ар зэм урысыбзэкIэ мэпсалъэ, зэми адыгэбзэ зыкъещI. Адыгэ Iуэхум и дахагъымрэ абы гур къызэриIэтымрэ щытепсэлъыхькIэ и анэдэлъхубзэр нэхъ къихыхыу, адыгэбзэкIэ зэрылъэлъу мэпсалъэри, бжыгъэ, Iуэхугъуэ гуэрхэр къиIуэтэну урысыбзэм тохьэж, аргуэрыжьщи, и щIыбагъ къыщыгъу телъыджэр и гур къилъэту адыгэбзэкIэ къыпещэ. 

Ауэрэ АР-м и ЛIыщхьэр микрофоным кърешалIэри, фестивалым и мыхьэнэм трегъэпсэлъыхь урысыбзэкIэ, «иджы адыгэбзэкIэ къыджепIэну сыхуейт» жеIэри упщIэ иретри, КъумпIыл Мурат адыгэбзэкIэ жэуап ет. Апхуэдэм емыса сэ сыкIэлъоплъ си ныбжьэгъум и лэжьэкIэм икIи нэрылъагъу сщохъу урысыбзэри адыгэбзэри къэралыбзэу къэзылъытэхэм я щапхъэ телъыджэр. 

Махуэшхуэм къекIуэлIахэм адыгэхэр къахыбоцIыхукI, фащэ ящыгъщ, фащэ зыщымыгъым, адыгэ тхыпхъэщIыпхъэхэмкIэ гъэщIэрэщIа джанэ, бостей ящыгъщ, е Iэмал имыIэу дамыгъэ гуэр яхэлъщ. Ярэби, мы Адыгейм исхэр дэ нэхърэ нэхъ адыгэу пIэрэ жыпIэу урегъэгупсыс ди къуэшхэм я зэхэтыкIэм. Адыгэбзэр щыбзэрабзэ, адыгэпсэр щыятэ зэхыхьэшхуэм нэхъапэм сцIыхуу щыта адыгэ дунейм зыкъыщызэкIуэцIихауэ къысщыхъуащ си щхьэкIэ. Къызэхуэса цIыху мин 70-м щыщу адыгэр мащIэ дыдэтэкъэ, турист къомри абы щыхэткIэ?! Ауэ адыгэ фIэкIа здэщымыIэ зэIущIэу къыпщагъэхъурт и хъуреягъым щагъахъэм. Адыгэ фащэ зыщыгъ щIалэ цIыкIу къомыр бэрэбанэ еуэу, урыс фащэкIэ хуэпа пщащэ цIыкIухэм адыгэ къафэ ягъэзащIэу щыплъагъукIэ гур хэхъуэрт. Фестивалыр лъэпкъ зэныбжьэгъугъэми и джэлэсу зэрыщытыр къэплъагъурт адыгэ хэщIэщ теплъэмрэ урыс унэм и теплъэмрэ зы пщIантIэм щыдэплъагъуэкIэ, урысхэм хьэлывэр щагъажьэу, мэлыр щаушууэ щыплъагъукIэ. Ахэри нэжэгужэу, я хэку, я лъахэ ягъэфIыну хэту, я щхьэ хуащIыж пщIэм адыгагъэр зэрилъабжьэр жаIэу екIуэкIащ Iуэхур.