Псыр псэ хэлъхьэжыр пэжмэ…

Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыуэпсыр нэхъ дахэхэм хабжэу, ипсхэр хущхъуэу, и хьэуар къабзэу къалъытэу къокIуэкI. Ар тхъумэнымкIэ сытым гу нэхъ лъытапхъэ? А упщIэмкIи нэгъуэщIхэмкIи зыхуэдгъэзащ КъБКъУ-м биологиемкIэ и къудамэм и егъэджакIуэ, биологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат ХьэтIыхъу Аубэчыр.

- Аубэчыр, дуней псор къапщтэмэ, щIыуэпсыр тхъумэмэ, цIыхуцIэ зиIэм и насыпу жыпIэ хъунущ. Ди щIыналъэм уигу зыхуэныкъуэу сыт щыIэ щIыуэпсым теухуауэ?

- Пэжщ, щIыуэпс ныкъусаныгъэхэр ди зэхуэдэ щхьэузщ. Гукъеуэхэм зэуэ я гугъу пхуэщIынукъым, ауэ псом япэ ирагъэщ псы Iуэхум сыкъытеувыIэнт. «Псыр псэ хэлъхьэжщ», - жаIэри, ар япэ игъэщыпхъэу къалъытэ экологхэми биологхэми. США-м и президенту щыта Кеннеди Джон жиIауэ щытащ мыпхуэдэу: «НобэкIэ зауэхэр щIекIуэкIыр щIы дагъэм щхьэкIэщ. Ауэ къэсынущ зэман цIыхухэр псы къабзэ щхьэкIэ зэзауэу». А зэманыр къэблэгъауэ къысщохъу. Дунейм цIыхуу тетым я зэхуэдитIым псы къабзэ ягъуэтыркъым. Псыр мыщIагъуэмэ, цIыхум и гъащIэм илъэси 10-15 кIэроху занщIэу. Узыфэу дызыщыгъуазэм я нэхъыбэр къызыхэкIыр псы фIеймрэ абы хэс бактериехэмрэщ. Ди республикэр къапщтэмэ, насып диIэщи, ди псыр къыщыщIэжым дыпэмыжыжьэу допсэу. Ауэ ди бгыжьхэм телъ мыл Iувхэр щыткIужкIэ къыщIэж псыр дыщыпсэу къуажэхэм, къалэхэм къэмыс щIыкIэ фIей тщIыну, пхъэнкIийкIэ ткудэну тхузэфIокI! Псалъэм папщIэ, илъэси 150-кIэ узэIэбэкIыжмэ, Налшыкыпсыр хущхъуэу къалъытэу, УрысеймкIэ къикIыурэ зыгъэпсэхуакIуэ къытхуэкIуэрт цIыхухэр, а псым ефэн, псы Iуфэм Iусын къудей щхьэкIэ. Нобэ а псым зы цIыхум зыщигъэпскIыфынукъым, апхуэдизкIэ къулейсыз тщIащи. Уеблэмэ гъэмахуэм сабийхэм вакъэ ящыгъыущ зэрыхыхьэр, абдж къутахуэ куэд хэлъщи.

- Сыт хуэдэ щIыкIэу псыр зэрауцIэпIыр?

- Иужьрей зэманым едгъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, псыр уцIэпIынымкIэ япэ увыпIэ зыIыгъар спиртзаводхэращ. Ахэр зэрылэжьа псы фIейр занщIэу псым хаутIыпщхьэрт, ямыгъэкъэбзэжу. ЩIыуэпсым зэран хуохъу псыхъуэхэр занщIэу датIыкIыурэ, псыр хуиту ирижэн хуэдэу зэращIыр. Псыр нашэкъашэу ирижэн хуейуэ къегъэщI щIыуэпсым. Абы ухэIэбэнкIэ Iэмал иIэкъым. Псым гуащIэ хэлъщи, ар нашэкъашэу ирижэным трегъэкIуэдэж и къарур. И «гъуэгур» захуэ пщIымэ, и Iуфэхэр гуилъэсыкIынущ, и щIэр щIихынущ. Мы сызытепсэлъыхьа псоми я Iэужьу дипсхэм бдзэжьей хэсыжкъым. Абы къикIыр псым псэ хэмытыжуращ.

- АтIэ, дауэ мы щыуагъэхэр зэрагъэзэкIуэжынур?

- Сэ къызэрызгурыIуамкIэ, щIыуэпсыр хъумэным теухуауэ гъэсэныгъэ ебгъэкIуэкIыну гуващ. Къэрал зызужьахэр илъэс куэд ипэкIэ мы дызытепсэлъыхьа Iуэхугъуэхэм натIэкIэ еуэщ, я щыуагъэр къагурыIуэжри, щIыуэпсыр хъумэн зэрыхуейм телажьэу щIадзащ. ИкIи я щIыуэпсыр кърагъэлащ. Дауэ? Хабзэ ткIийрэ къарукIэ. Дэри аращ дызыхуэныкъуэр. ЩIыуэпсым кIэлъыплъхэм я бжыгъэр хэгъэхъуэн хуейщ, уэрамыщхьэр е псы Iуфэр пкIэнкIий идзыпIэ зыщIхэм тезырышхуэ телъхьапхъэщ, уеблэмэ тутнакъэщым махуэ зыбжанэкIэ исынуи зэранкъым. НэгъуэщI Iэмал щыIэкъым.

- Щэбэт щIыхьэхухэр-щэ?

- Ар, пцIы хэмылъу, сэбэпщ. НэгъуэщIу цIыхум зэхищIыкIынукъым щIыуэпсым хуэсакъын зэрыхуейр, къыгурыIуэнукъым абы лейуэ ирихыр, и нэкIэ имылъагъужмэ. Республикэм и щIыпIэ зыбжанэхэм щэбэт щIыхьэхухэр ирагъэкIуэкIыу, кIэрыхубжьэрыхур машинэшхуэкIэ дашу дыщыгъуазэщ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, апхуэдэ щIыкIэкIэ тхуэгъэкIуэдынукъым щIыуэпсым лей къылъысыр къыздикIыр. ЦIыхум зеужь. Абы и зыужьыныгъэм къыдэкIуэу, илъэс 20-25-рэ къэскIэ щIыуэпсым ещIылIапхъэ лэжьыгъэри тIукIэ мэбагъуэ. Абы тепщIыхьмэ, нобэкIэ ди щIыуэпсыр дымыхъумэмэ, ди бынхэр пхъэнкIийм къыхэнэнущ, псы къабзэ щхьэкIэ зэзэуэж хъунущ. Мис ар ди хьэрычэтыщIэхэм къагурыIуэну, зыхащIыкIыну сыхуейт. Ахэр нобэрей махуэкIэщ зэрыпсэур, къэкIуэнум емыгупсысу псы Iуфэхэм деж щыт жыгхэр ираупщIыкIыурэ унэхэр, шхапIэхр щаухуэ. УкIэлъыпхъанкIэкIэ Iуэхур зэфIэкIыркъым, щхьэусыгъуэращ зэлэжьын хуейр.