«Лъэхъэнэм и цIыху»

 Балигъ хъуа нэужь, цIыхур и гъащIэм ириплъэжурэ и егъэджакIуэхэм, зыгъэсахэм гуапэу щытепсэлъыхьыж щыIэщ. Ауэ къохъу езы егъэджакIуэми и гъэсэнхэм зыгуэр хигъэфIыкIыу, иригушхуэу. Абы и щапхъэщ КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор, КъБКъУ-м и профессор ТIымыжь Хьэмыщэ езыгъэджауэ щыта, «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр зыхуагъэфэща и кавалер Джырандокъуэ Раисэ. ЦIыхубз гуащIафIэр нобэ къытхэмытыжми, и гъэсэным иригушхуэу ди редакцэм къытхуигъэхьауэ щыта зы тхыгъэ тхъумащи, абы ди гуапэу фыщыдогъэгъуазэ.   

 Ауэ нэхъ ипэкIэ езы Раисэ теухуауэ мыр къыжытIэнщ: ар зэрысабийрэ щIэхъуэпсу щытат егъэджакIуэ хъуну. ИкIи къуажэ еджапIэр къиуха нэужь, зыми пимыщI и адыгэбзэр, адыгэ лъэпкъым и тхыдэр, и литературэр иджыну Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щIэтIысхьэри, зэрылажьэм хуэдэурэ ар къиухат. Зы махуэ закъуи къытемыхьэлъэу илъэс 54-кIэ ирилэжьащ ар и IэщIагъэм. «Дауэ къыптехьэлъэнт, ТIымыжь Хьэмыщэ хуэдэ еджакIуэ цIыкIухэм уахэту?!» - жиIэрт абы. А егъэджакIуэ гумызагъэм и фIыгъэкIэ лъэпкъ щэнхабзэмрэ литературэмрэ зы щIэблэкъым, тIукъым дригъэхьэхар. И къалэн нэхъыщхьэ дыдэуи зыхуигъэувыжырт еджакIуэхэм цIыхугъэ, пэжагъ, гуапагъэ яхэлъу игъэсэнри. Егъэджэныгъэм щиIэ ехъулIэныгъэхэм папщIэ, абы къыхуагъэфэщат КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъымрэ «РСФСР-м и егъэджакIуэ-методист» цIэ лъапIэмрэ. Зыдэс къуажэм къыщыхуащI пщIэр къагъэлъагъуэуи «Курп Ипщэ къуажэм щIыхь зиIэ и цIыху» цIэ лъапIэри къыфIащат. «Лъэхъэнэм и цIыху» хужаIэ апхуэдэхэм.

 - «Акъылым уасэ иIэкъым, гъэсэныгъэм гъунэ иIэкъым» - жиIэгъащ пасэрейм. Сэ етхуанэ классым щIэсхэр езгъэджэну сыщIыхьат. ЦIыкIухэр зэзгъэцIыхуурэ ТIымыжьым деж сыщынэсым, «Сэ ТIымыжьхэ сащыщщ, Тэркъан срикъуэщ, си цIэр Хьэмыщэщ», - жиIэри гушхуэныгъэ гуэр хэлъу ар къэтэджащ. А дакъикъэхэм сэ къызгурыIуат абы адыгэлI щыпкъэ къызэрыхэкIынур...

 Хьэмыщэ еджакIуэ нэхъыфIхэм ящыщу, сытым дежи щапхъэ зытрахыу курыт школым щIэсащ. Дерс псори фIыуэ ищIэрт, дэтхэнэри фIэгъэщIэгъуэнт, ауэ адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмрэ зыпищI яхэттэкъым. Библиотекэм кIуэрейт, тхылъ куэд еджэрт, хуэмыхьэзыру зы дерси къакIуэртэкъым. Си нэгу иджыри щIэтщ Хьэмыщэ джанэ хужьыпс цIыкIу щыгъым пщэдэлъ плыжьыбзэр къыдэлыдыкIыу етIуанэ партэм дэсу, егъэджакIуэм и зы псалъи димыгъэхуу «къищыпу» щысу. Урокыр иуха нэужьи, зимыгъэпсэхуу упщIэкIэ ущIигъанэрт, нэхъуеиншэу нэхъыбэ къызэрищIэным хущIэкъурт. Адрей сабийхэм ят упщIэхэм хуэдэтэкъым ТIымыжьым ейхэр, атIэ ар унэ лэжьыгъэм нэмыщI нэгъуэщI тхыгъэхэми еджауэ къакIуэрти, ахэр зэпкърытхт. Лей зыщIэ, игу иримыхь персонажхэм ар яхуэхъущIэрт: «Апхуэдэхэр щыIэу лъэпкъыр дауэ хъуну?» - жиIэу. СфIэгъэщIэгъуэнт илъэс 12 фIэкIа ныбжь зимыIэ щIалэ цIыкIум куэд зэрызригъэзахуэр, жыжьэ зэрыплъэр.

 Етхуанэ классым щIэсу Хьэмыщэ усэ едзыгъуэхэр, рассказ цIыкIухэр итхыу щIидзащ. «Схухэплъэ», - жиIэрти, и лэжьыгъэхэр къызитырт, арщхьэкIэ щыуагъэ къыхэбгъэкIыу е зыгуэрхэр зэпхъуэкIыу идэнутэкъым, «Сэ зэрысщIар нэхъыфIтэкъэ?!» - жиIэурэ езыр зэрыхуейм хуэдэу зэригъэзэхуэжырт. Иджы абы и IэдакъэщIэкIхэр щIэныгъэ лэжьыгъэ, тхылъышхуэ хъуахэщ.

Уи еджакIуэу щыта дэтхэнэми ехъулIэныгъэ щиIэм урогушхуэ, си гуащIэ хэлъщ, сэ езгъэджат ар, жыбоIэри. Сэри сримыгуфIэу къанэркъым Хьэмыщэ и ехъулIэныгъэхэм. Срогушхуэ апхуэдэ гъэсэн сызэриIам, апхуэдэ щIэныгъэ зыбгъэдэлъ адыгэлI къызэрищIыкIам. Мы псалъэхэмкIэ зыхуэзгъэзэнуи си гуапэт:

         УщыцIыкIум, уеджакIуэу

         Усэ сэ схузэхэплъхьат,

         Иджы нобэ си чэзущи,

         ХъуэхъукIэ сэ зыпхуэзгъэзэнщ:

         Уи IэщIагъэм и хъер плъагъуу,

         ЦIыхум фIыуэ укъалъагъуу,

         Гъуэгугъэлъагъуэу бэм уахэту,

         Уи гур щIалэу, уи лъэр жану,

         Гум къиIукIыу жаIэ хъуэхъухэр

         Псори, псори къохъулIэну

         СыпхуолъэIур Алыхьышхуэм!

ТIымыжь Хьэмыщэ и егъэджакIуэр къызэрыщыгугъауэ къыщIэкIащ. Абы къиухащ Москва Ломоносовым и цIэр зезыхьэ и къэрал университетым и журналистикэ факультетыр. 2001, 2006 гъэхэм абы и кандидат, доктор лэжьыгъэхэр пхигъэкIащ.

ТIымыжь Хьэмыщэ «Адыгэ псалъэ» газетым и корреспонденту, жэуап зыхь секретарым и къуэдзэу, жэуап зыхь секретару, редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэу лэжьащ. Гуманитар къэхутэныгъэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым адыгэ литературэмкIэ и секторым, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я IуэрыIуатэмрэ литературэмкIэ и кафедрэм и IуэхущIафэхэм щыпищащ, УФ-м и ТхакIуэхэм, Журналистхэм я зэгухьэныгъэхэм хэтщ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием и академикщ.

ЩIэныгъэлIым и Iэдакъэ къыщIэкIащ тхыгъэ 70-м щIигъу. Абыхэм щыщу 4-р монографиещ (Литература черкесского зарубежья. Налшык 2000 гъэм къыщыдэкIащ; Хэхэс дуней. Налшык, 2004 гъэ; Литература черкесского зарубежья: вопросы генезиса и национального своеобразия. Налшык, 2005 гъэ; Историческая поэтика и стилевые особенности литературы адыгского зарубежья. Налшык, 2006 гъэ; Адыгский роман: эволюция жанра и художественно-эстетические особенности. Налшык, 20I0 гъэ), зыр тхыгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъщ.

БАГЪЭТЫР Луизэ.