Лъэныкъуэ куэдкIэ зэчий зыбгъэдэлъ цIыхухэр апхуэдэу Алыхьым къегъэщI. Къыхиха IэщIагъэм зэфIэкIышхуэхэр къыщигъэлъагъуэрэ фIыуэ зыхищIыкI IэнатIэми хэлъхьэныгъэ купщIафIэхэр хуищIу лажьэ ди лъэпкъэгъу цIэрыIуэхэр куэдрэ къытохуэ ди газет напэкIуэцIхэм. Дыхуейщ абыхэм щIалэгъуалэм щапхъэ трахыну, ар зытет лъагъуэм ирикIуэ цIыхум гъуазэ хуэхъуну.
Хэкумрэ лъэпкъымрэ я пщIэр иIэтрэ къэралым и зыужьыныгъэм акъыл нэхукIэ хуэлажьэм и цIэр дапщэрэ къипIуэми, лей хъунукъым. Ди лэжьэгъу, тележурналист ныбжьыщIэ Щоджэн Лаурэ иджыблагъэ нэтын купщIафIэ игъэхьэзыращ профессор, академик, адыгэ щIалэ ахъырзэман Хьэмыз Руслан интервью къриIыхыу. Руслан и къэухьым, зэфIэкIым, лэжьыгъэм нэхъапэкIэ дытетхыхьами, Лаурэ «Адыгэ псалъэм» и щIэджыкIакIуэхэм папщIэ итхыжа тхыгъэр ди гуапэу тыдодзэ.
ЩIэныгъэм гъуэгужь хэша иIэкъым, абы и щыгу нэхум иплъэфынур еш имыщIэу, гугъуехьми къимыгъаскIэу а гъуэгум тетхэрщ. Апхуэдэщ щIэныгъэм гукъуэпскIэ пыщIа, дуней псом щыцIэрыIуэ Вернадский Владимир и цIэр зэрихьэу Москва дэт урысей академием Геохимиемрэ аналитикэ химиемкIэ и институтым и унафэщI, химие щIэныгъэхэмкIэ доктор, Урысей Федерацэм и ЛIыхъужь дамыгъэр зыхуагъэфэща, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием и академик Хьэмыз Руслан.
ЦIыхур лъэ быдэкIэ гъащIэм хэуварэ ищIа фIыгъуэ псори къыщалъытэкIэ, япэ дыдэу зи цIэ къраIуэр къыщалъхуа хэкумрэ, къыдалъхуа бзэмрэщ. Хьэмыз Руслан Къэбэрдей-Балъкъэрым хыхьэ Къармэхьэблэ къуажэм къыщалъхуащ. Къыдеджахэм, фIыуэ къэзыцIыхухэм зэрыжаIэмкIэ, Руслан школым щыщIэс зэманым гузавэрт, еджапIэр къимыухыурэ, къэхутэн хуейуэ щыIэхэм хэкIыжынкIэ. Абы къыхэкIыуи къуажэ школым фIы дыдэу щеджэ щIалэр илъэс пщыкIухым иту, Ломоносов Михаил хуэдэу, и закъуэ Москва дэт институтым кIуэри экзаменхэр фIы дыдэу итащ, щIамыгъэтIысхьэну Iэмал яримыту. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ щIалэр хэдэри, химие щIэныгъэр къыхихащ. Уэгуми, тафэми къыщыхъу-къыщыщIэхэр зыфIэхьэлэмэт студентым и гъащIэри и гуащIэри химие щIэныгъэм ирипхащ, зы махуи хущIемыгъуэжауэ, щIэныгъэм и курыхым хэтщ.
НобэкIэ Хьэмызым и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр хуэунэтIащ щIыуэпсым, къабзагъэм, цIыхум зи фIагъ къекIыну Iуэхугъуэхэм. Апхуэдэщ пкъыгъуэ куэду зэхэт системэхэм щекІуэкІ ионзэхъуажэ Іуэхугъуэхэм я кинетикэмрэ динамикэмкІэ и къэхутэныгъэхэр. Ионзэхъуажэ Іуэхугъуэхэр щекІуэкІ растворхэм изотермиер зэребэкІым и мардэр япэ дыдэу къэзыхутэу тетхыхьыжахэм ящыщщ ар. А къэхутэныгъэр, псалъэм папщІэ, химие технологием зиужьыным хуэгъэзащ, дыкъэзыухъуреихь дунейм и къабзагъэм зэран хуэхъу къыхэмыкІыу, пкъыгъуэ къабзэхэр къэгъэщІыным хуощхьэпэ.
ЩІыуэпсым ягъэ емыкІыу хыпсым хэлъ минерал пкъыгъуэхэр зэхэзыгъэкI ІэмалыщІэхэр, ауэ щыхъукІи, псы къабзэрэ минерал пкъыгъуэхэмрэ къыхэкІыу, къихутащ икIи апхуэдэ Iэмал къигъэщIащ. ЩIэныгъэ лэжьыгъэу 170-м нэблагъэ, патенту 35-рэ и Iэдакъэ къыщIэкIащ Хьэмыз Руслан.
ЩIэныгъэм и мызакъуэу, ди лъэпкъэгъу щIалэм и гуащIэр хелъхьэ егъэджэныгъэм, абы и жьауэм щIэту аспирант куэд щIэныгъэ гъуэгум техьащ. Физик цIэрыIуэ Къумахуэ Мурадинрэ Хьэмыз Русланрэ зэгъусэу хьэрып къэралхэми щыIащ, зэгъусэуи псым ехьэлIа проектхэм елэжьащ.
И IэщIагъэм ехьэлIауэ ипщэ дэлъ къомым нэмыщI, къызыхэкIар имыгъэгъуащэу, Хьэмызыр дехьэх и анэдэлъхубзэми. Хэку зауэшхуэ зэманым яуса урыс уэрэдхэр адыгэбзэкIэ зэридзэкIри, и лъэпкъым тыгъэ хуищIыжащ. ГъэщIэгъуэнращи, Пушкин Александр и «Евгений Онегин» романыр адыгэ усэ гъэпсыкIэм и хабзэм тету адыгэбзэм екIуу къригъэзэгъащ.
«Дэнэ сыщымыIами, сыт хуэдэ Iуэху сымылэжьами, сыт щыгъуи иужь ситащ сыкъыздикIа щIыналъэр, сызыщыщ лъэпкъыр, си анэдэлъхубзэр зыщызмыгъэгъупщэжыну. Си лъэр дэнэ щытеувами, сыт щыгъуи си гум илъащ адыгэ къуажэжь сыкъызэрыдэкIар. Нобэ хэт къызэупщIми яжызоIэ Къармэхьэблэ къуажэ сызэрыщыщыр!», - жеIэ абы.
Сэ си насып кърихьэкIащ щIэныгъэлIым упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэзгъэзэну:
- Руслан, иджыпсту дызэрыт 21-нэ лIэщIыгъуэм нэхъыщхьэ дыдэу дызэлэжьын хуейуэ къэплъытэр сыт?
- Пэжу жыпIэмэ, гугъущ ар. Лъэныкъуэ куэдкIэ укъеплъ хъунущ. Сэ сызэлэжьыр псы лIэужьыгъуэхэращ. Сыт хуэдэ псы лIэужьыгъуэри къащти, «водные растворы», псы зэхэлъхэр, жыхуэтIэр гъэкъэбзэн хуейщ. Шынагъуэ щыIэщ, илъэс 20 - 30 дэкIмэ, псыр бензиным нэхърэ нэхъ лъапIэ хъуну. «ЮНЕСКО»-м тхылъ тIощI къыдигъэкIащ, ахэр зытеухуар дызытегузэвыхьхэм ящыщу дгъэзэкIуэжын хуейуэ, нэхъ япэ идгъэщыпхъэхэрщ. А тхылъхэм ящыщ зыр дызэфэ псым хухэхащ, си лэжьыгъэхэм ящыщу абы ихуащ «Кризис питьевой воды».
- Сэ сызэрыщыгъуазэмкIэ, мазэм и зэхэлъыкIэри пфIэгъэщIэгъуэну къыбохутэ.
- Ар Iуэху гъэщIэгъуэнщ. Нэхъ мыхьэнэшхуэ дыдэ зиIэр ЩIы хъурейм и спутник мазэращ. Мазэм гелийуэ 3 хэлъщ. Дыгъэр къэзыгъэплъыр дейтерий, тритий пкъыгъуэхэращ. Дейтериймрэ тритиймрэ зэрызэхыхьэу нейтрон къыхокI. А нейтроным цIыхур иукIынущ. Иджы а тритийм ипIэкIэ гелийуэ 3 хыхьэмэ, протонщ къыдитынур. А протоныр узыхуеймкIэ пхуэгъэшынущ, нейтроным ещхькъым. Гелий 3-р мы дуней псом сыт хуэдэ IуэхукIи къыщыпхуэгъэсэбэпынущ. Аращ ар щIэзджыр.
- Иджыпсту къежьэ технологиещIэмрэ цIыхум и гупсысэмрэ дауэ зэкIуа хъуну пIэрэ? Къэухь IэрыщIым цIыхур тригъэкIуэтынкIэ шынагъуэ щыIэ, Руслан?
- ЦIыхур хуэмыхьэзырынкIэ хъунущ абы. ЯщIынущ робот куэд, роботхэм ебгъэщIахэр зэрагъэзахуэурэ лэжьэнущ. ФщIэж къыщIэкIынщ Англием и тхыдэм къыхэщыж луддитхэр, пэкIухэр зэхэзышэу щытахэр. Абыхэм цIыхухэм я лэжьыгъэр яфIокIуэд жаIэурэ, лэжьыгъэр псынщIэ зыщI машинэхэр, щэкI зыщI станокхэр зэтракъутэрт. Абы ещхьу, робот куэд къежьэмэ, цIыхум и лэжьыгъэр нэхъ пуд хъункIэ хъунущ.
