Дэтхэнэ зыри и узыншагъэм кIэлъыплъыжыпхъэщ

Дыгъэгъазэм и 1-р СПИД-м ебэныным и дунейпсо махуэщ 

 
СПИД-р жылагъуэм хэщIыныгъэшхуэ езыт, абы къыхэкIыуи дуней псор зыгъэгузавэ узыфэщ. УзыншагъэмкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэм къызэригъэлъэгъуамкIэ, дуней псом щыпсэу цIыху мелуан 40-м щIигъум япкърытщ а узыфэ шынагъуэр. 2024 гъэм абы илIыкIащ цIыху 630 000-рэ. «Роспотребнадзор»-м и къэхутэныгъэхэм къызэрыхэщымкIэ, 2024 гъэм и кIэм ирихьэлIэу Урысейм ВИЧ узыфэ зэрыцIалэр зыпкърытхэм я бжыгъэр 1215145-рэ хъурт. Узыфэ зэрыцIалэхэмкIэ XVII урысейпсо конгрессым наIуэ къыщащIащ нэгъабэ СПИД-м цIыху 33269-рэ зэрилIыкIар. Ди щIыналъэр къапщтэмэ, 2024 гъэм и кIэухым а узыр зиIэ сымаджэхэр 1563-рэ хъурт, мы зэманым ирихьэлIэу а бжыгъэр 1681-м нэсащ. Нэгъабэ ВИЧ узыфэ зэрыцIалэр яIэу къахутащ цIыхуи 166-м, мы гъэм и япэ мазэ 11-м 157-рэ.
1988 гъэм къэрал псоми узыншагъэр хъумэнымкIэ я министрхэр зэхуэсри, а узыфэм цIыхухэр щахъумэнымкIэ зэфIэгъэкIыпхъэхэм тепсэлъыхьащ. Нэхъыщхьэу къыхагъэщауэ щытащ СПИД-м къытхуихь тхьэмыщкIагъэр зыхуэдэр цIыхухэм къагурыIуэн зэрыхуейр. ИужькIэ дыгъэгъазэм и 1-р СПИД-м ебэныным и дунейпсо махуэу ягъэуващ. А узыр къызыхэкIым, абы зэрызиубгъум, къишэ шынагъуэхэр зыхуэдэм, зэрызыщыпхъумэнум тедгъэпсэлъыхьащ СПИД-мрэ узыфэ зэрыцIалэхэмрэ япэщIэтынымкIэ республикэ центрым и поликлиникэ къудамэм и унафэщI Щомахуэ Iэминат.

Узыфэм зэрызиубгъур

- ВИЧ узыфэ зэрыцIалэхэр дэтхэнэ зыми къыпкърыхьэнкIэ шынагъуэ щыIэщ, и ныбжьми, жылагъуэм щиубыд увыпIэми, и къулеягъ-тхьэмыщкIагъми, зэрихьэ динми емылъытауэ. Дуней тетыкIэ мыщхьэпэ зиIэ, и узыншагъэр ихъумэжынымкIэ гукъыхэщтышхуэ зыхэмылъ псори а узым и «къапхъэным» ихуэфынущ. Псом хуэмыдэу а узыфэм нэхъ псынщIэу зеубгъу цIыхубзымрэ цIыхухъумрэ яку къыдэхъуэ лIыгъуэ-фызыгъуэ IуэхухэмкIэ, къищынэмыщIауэ, сымаджэхэм я Iыхьэ щанэр наркотикхэкIхэр зэзыхьэлIэхэрщ. Узыр зыпкърытым и лъыр уи Iэпкълъэпкъым къыхыхьэмэ, укъицIэлэфынущ. Абы къыхэкIыуи мастэ щызэхевгъалъхьэкIэ фызэрысакъыным фыхущIэкъу, зэ фIэкIа къамыгъэсэбэп шприцхэм фIэкIа нэгъуэщI къэвмыщэху.
 

ДэIэпыкъуныгъэхэр и чэзум ягъуэтмэ...

- СПИД-р, ВИЧ узыфэхэр зэрыпкърытыр къэзыщIа цIыхум дежкIэ ар хъыбар гуапэкъым. Шэч хэмылъу, апхуэдэ Iуэхур зыми и щхьэм хуихьыну хуейкъым, зыхуигъэфащэркъым, аращи, егъэлеяуэ и психикэм йогуауэ. Апхуэдэхэм деж цIыхухэм я щытыкIэхэр зэхуэдэкъым, нэхъыбэм я шыIэныгъэр яфIокIуэд, ауэ ар икIи гурыIуэгъуэщ, уи гъащIэмкIэ шынагъуэ къозыт узыфэ узэриIэр щызэхэпхкIэ уи лъэр щIэхунущ. Яхуэмыгъэхъуж узыфэр зэрыпкърытыр къыщыгурыIуэкIэ, абы и щхьэм гупсысэ куэд къохьэ, и псэр гузэвэгъуэм зэщIеубыдэри, и гугъэр пщэдейрей махуэм хехыж, языныкъуэхэр егъэлеяуэ тэмакъкIэщI, губжьыгъуафIэ мэхъу, зызыукIыжыну хэтхэри щыIэщ. Ахэр зэрыхуа щытыкIэм къипшыфынущ, зыхуэныкъуэ дэIэпыкъуныгъэхэр и чэзум ягъуэтмэ. Узыфэр зиIэу къахутахэм псом япэу психологымрэ психотерапевтымрэ ядолажьэ. АдэкIэ сымаджэм и арэзыныгъэкIэ диспансер учётым догъэуври, зыхуэныкъуэ хущхъуэхэр етхьэлIэурэ доIэзэ, и узыншагъэм дыкIэлъыплъ зэпытурэ идогъэкIуэкI. Сымаджэр а щытыкIэм къикIыну хущIэкъумэ, дохутырым и чэнджэщхэр сытым дежи игъэзащIэмэ, ретровирусым зэрыпэщIэт хущхъуэхэр зэпымыууэ зрихьэлIэмэ, ар псэуфынущ лажьэу, унагъуэ зэригъэпэщу, сабий ипIу. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, дрохьэлIэ дохутырым и нэIэм щIэтыну, хущхъуэхэри зэзыхьэлIэну хуэмейхэми. Узыр зэрапкърытыр къащащIа дыдэм деж иджыри я щытыкIэр тэмэму, я узыншагъэр дагъуэншэу зэрыщытым ахэр щегъауэ. ИужькIэ нэхъ хьэлъэ хъуауэ къытрагъэзэжри, зэрыхъукIэ я узыншагъэр зэтедгъэувэжын папщIэ нэхъ кIыхьлIыхьу деIэзэн хуей мэхъу, езыхэри нэхъ гугъу йохьыж. И чэзум къэпхута узыфэм игъуэт Iэзэгъуэр куэдкIэ нэхъ щхьэпэщ.
 
 

Чэнджэщхэр

- Медицинэм и Iэмалхэм я закъуэкIэ узыпэлъэщын узыфэкъым ар, абы цIыхубэм я къару псори хузэщIэгъэуIуэн хуейщ, дэтхэнэ зыри и узыншагъэм кIэлъыплъыжыпхъэщ жэуаплыныгъэшхуэ хэлъу. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, куэд щыгъуазэкъым ВИЧ узыфэ зэрыцIалэхэм зэрызаубгъу щIыкIэхэм, абы къишэ гугъуехьхэм, арагъэнщ сымаджэхэм я бжыгъэм хэхъуэныр нэхъыбэуи къызыхэкIыр. СПИД-м земыгъэубгъунымкIэ щыIэ Iэмал нэхъыфIхэм ящыщщ а узыфэм цIыхум и узыншагъэмкIэ, гъащIэмкIэ иIэ шынагъуэр зыхуэдэр зэхэхауэ жылагъуэм ябгъэдэлъхьэныр. Абы и лъэныкъуэкIэ ди центрым сытым дежи лэжьыгъэ пыухыкIахэр къызэрегъэпэщ. СПИД-мрэ уз зэрыцIалэхэмрэ къызыхэкIымрэ зэрызащыпхъумэнумрэ теухуа зэхыхьэхэр республикэм и еджапIэхэмрэ библиотекэхэмрэ щыдогъэкIуэкI. Фи узыншагъэмкIэ фигурэ фи щхьэрэ зэтелъу фыщытын папщIэ ВИЧ-тестхэр евгъэщI хъунущ, псом хуэмыдэу адэ-анэ хъуну зызыгъэхьэзырхэм а Iуэхум гулъытэ нэхъ хуащIыпхъэщ. Узихэтыр къыумыгъащIэу апхуэдэ тестхэр щыптын пэш центрым иIэщ.