Тутыныр зэранщ

Тутынхэр американ индеецхэм я деж къыщежьауэ къалъытэ. Ахэр иджы хуэдэу тутын тхьэмпэхэм кIуэцIышыхьатэкъым, атIэ нартыху е бгъэн тхьэмпэрт къагъэсэбэпыр. 1492 гъэм зыплъыхьакIуэ цIэрыIуэ Колумб Христофор тутыным тетхыхьауэ щытащ япэу. Абы и дневникым иритхат ар зэращI щIыкIэм, къызэрагъэсэбэпым теухуа хэзыгъэгъуазэхэр. 1636 гъэм иджырей тутынхэм хуэдэхэр къэунэхуащ. А зэманым япэ къэрал тутын фабрикэ къыщызэIуахащ Испанием. Фабрикэм тутын къыщыщыщIагъэкIкIэ тутын тхьэмпэ бзыхьэхуэхэр къадэхуэрт. А бзыхьэхуэхэри ямыгъэкIуэдын папщIэ тутын къызэрыгуэкIым нэхърэ зыкъомкIэ нэхъ цIыкIухэр къыхащIыкIыж хъуащ. «Philip Morris» инджылыз компанием къыщIигъэкI тутынхэр 1847 гъэм щIадзэ ящэн. А зэманым ирихьэлIэу IэкIэ зэкIуацIашыхьырт тырку тутынхэр. США-м япэ тутын фабрикэр къыщызэIуахащ 1864 гъэм. 1880 гъэм США-м къыщежьащ тутын зэращI машинкэхэр. 
Тутыныр къежьэри, ар хъума зэрыхъунум, зэрызехьапхъэм, зэрыбгъэIэпхъуэ хъунум епха упщIэхэри къэуващ. ЯпэщIыкIэ ахэр иралъхьэу щытащ «хьюмидоркIэ» зэджэ ашыкхэм. Тутыныр щымышыхьам деж шэчауэ, хъуржын цIыкIухэм иракIутэурэ ящэрт. Тутын шыхьахэр нэгъуэщIу зэрахьэрт. Я мэр мыкIуэдын щхьэкIэ фольгам кIуэцIылъу яхъумэрт.
1925 гъэм япэу къыщIагъэкI хъуащ фильтр зиIэ тутынхэр. Япэ дунейпсо зауэм щыгъуэ тутыным и щIэупщIэм хэхъуащ. 1914 гъэм «БАТ» IуэхущIапIэм тутыну мелард 25-рэ ищащ. А зэманым щIадзащ «папирос» жыхуаIэри. Ар сэлэтхэм куэду къагъэсэбэпырт. Урысейм папиросхэр япэу къыщыщIагъэкIыу щIадзащ Миллер А. Ф и фабрикэм. XX лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэм «Marlboro», «Lucky Strike» маркэхэм щIэту бзылъхугъэхэм папщIэ тутыни къыщIагъэкI хъуащ.
Зэман дэкIри, тутыныр наIуэ хъуащ узыншагъэмкIэ зэрызэраныр. Тутыным цIыхухэр щIызыIэпишэм и щхьэусыгъуэри къахутащ абы щыгъуэ: абы хэлъщ цIыхур зэсэ никотин – аращ тыншу щIыхыфIомыдзэжыфыр. ЩIэныгъэлIхэм къахутащ тутын Iугъуэм и зэраныгъэу къишэри. Абы хэтщ щхъухь зыхэлъ канцерогену 60 хуэдиз. Апхуэдэщ бензопирен, хризен, дибензпирен жыхуэтIэхэр, нэгъуэщIхэри. Апхуэдэу, тутыныр щыбгъэскIэ абы и Iугъуэм къыхохъукI нитрозаминхэр - щхьэ куцIым зритынымкIэ шынагъуэ зыпылъхэр.
Ди зэманым тутын ефэныр узым хабжэ. Псом хуэмыдэу гумкIэ, тхьэмбылымкIэ, шхалъэмкIэ щхъухьщ ар. Узыншагъэр хъумэнымкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэр (ВОЗ) щыхьэт тохъуэ тутын ефэхэр абы хуэмурэ зэригъалIэм.