2026 гъэм щIышылэм и 22 - 26-м ЩIы Хъурейм къыщхьэщыт уафэм телъыджэлажьэ къыщыхъунущ. Ар зищIысым дытепсэлъыхьын ипэ, Iуэхум щIэдзапIэ хуэхъуам и гугъу тщIынщ.
Хьэрш жыжьэм и зы лъэныкъуэкIэ къикIри, Дыгъэм и къэухьым къыхыхьащ астрономхэм «3I/ATLAS» зыфIаща хьэршырыкIуэ пкъыгъуэ абрагъуэр. ЗищIыс и лъэныкъуэкIэ хэти къыгурымыIуэща ар астрофизикхэм я нэхъыбэм кометэ лъэпкъыгъуэ мыин дыдэхэм халъытами, «уахэхутэу» зызыбжыж мыдрейхэм пкъыгъуэ абрагъуэр хьэрш жыжьэм акъыл зиIэрэ псэ зыIуту щыIэнкIэ хъуну зыхуагъэфащэ «цIыхухэм» къаутIыпща хьэршырыкIуэ кхъухьлъатэу ягъэуващ.
Пкъыгъуэр, кометэу щрырети, къыздиIэпхъукIар, зэрыжытIащи, Дыгъэм къедза и къэухьым адкIэжкIэщ, уеблэмэ хьэршым и зы къуэгъэнапIэхэм ящыщ зырщ. Астрономхэр апхуэдэм «вагъуэ зэхуаку лъэуджыджэкIэ» йоджэ. Мыбы хуагъэдэну зи гугъу тщIы щIэныгъэлIхэм тхыдэм и кIыхьагъкIэ щалъэгъуар тIу къудейщ: япэр – 2007 гъэм къахутауэ щыта «Oumuamua» хьэршырыкIуэ мывэшхуэрщ, етIуанэр 2019 гъэм «Борисовым и кометэ» зыфIащауэ щытарщ. Ауэ щыхъукIи, мыр ещанэщ, зэрызищIымкIи астрофизикэм и хабзэм зэрытемытри зыгъэнаIуэщ.
Иджырей уахэрыкIуэу кометэм ирагъэщхьар ЩIым гъунэгъу къызэрыхуэхъум япэу гу щылъатар 2025 гъэм и бадзэуэгъуэрщ. Зэрызрагъэлъагъуфари дзей щIыкIэм тету зэдагъэлажьэ телескоп бжыгъэу астероидхэм ящыщу ди планетэм шынагъуэ нэхъ къахуэзыхьынкIэ хъунухэм якIэлъыплъынымкIэ «ATLAS» зэпыщIэныгъэм хэтхэм я фIыгъэкIэщ.
АтIэми, куэдым гъэщIэгъуэныщэ ящыхъуа иджырей пкъыгъуэ абрагъуэр, къызэрыщIэкIымкIэ, апхуэдизу псынщIащэу хьэршым щоIэпхъуэри, «уахэхутэхэми» зэрыжаIауэ, абы астероидкIэ «уещыныр» тIэкIу мащIэIуэщ.
Къэдгъэлъагъуэмэ, мыр и зыгъэзэкIэкIэ нэгъуэщI вагъуэхэм я къэухьым къаIэщIэкIыу къытхуеблэгъауэ щыта адрейхэм нэхърэ тIукIэ нэхъ хуабжьщ, зы секундэм къриубыдэу километр 58-рэ къызэзынэкIщ, гравитацием и хабзэм тету ди Дыгъэм гъунэгъу зыхуищIу (2025 гъэм и дыгъэгъазэм) къызэрыIэщIэкIыжари къыздикIа хьэрш жыжьэмкIэ зэригъэзэжари зыгъэщыпкъэщ. АтIэми, тIэщIэмыкIыпэ ипэ, абы астрофизикхэм къаригъэлъагъуфынущ зищIысыр къезыгъащIэ хуэмэбжьымэу щIэныгъэр «жьы IубыгъуэкIэ зыгъэнщIынур».
Ар дапхуэдэу жытIэмэ, ищхьэкIэ зи гугъу тщIа махуэхэм, 2026 гъэм щIышылэм и 22-м, ЩIы Хъурейм щыпсэухэми телескопкIэ уафэм телъыджэлажьэщ щалъагъунур: Дыгъэр, ЩIыр, «3I/ATLAS» зыфIащар, зым иужь адрейр иту, кIапсэ щIыкIэу щызэдиувыкIынущ!
А къэхъукъащIэр мыпхуэдэуи къызыщывгъэхъу хъунущ: тIэкIу лъэныкъуэкIэ зыIуфшауэ, я зэхуаку фыдэтщ иджы уэздыгъэмрэ (Дыгъэ) сабийхэр зэрыджэгу топ цIыкIумрэ (3I/ATLAS). Фи щIыбагъ дэт нурыр къывблэкIыу зэрытридзэм и фIыгъэкIэ, топ цIыкIур IупщI дыдэущ зэрыфлъагъунур. ЩIэныгъэлIхэр мы Iуэхум «зэпэщIэувэныгъэм и къэлындыкIэкIэ» («вспышка противостояния») йоджэ.
Псалъэм папщIэ, Мазэр, изу щытлъагъухэм деж, апхуэдэущ жэщкIэрэ ди нэгу къызэрыщIэувэр. АрщхьэкIэ, хьэрш жыжьэм къикI ди «хьэщIэхэм» ехьэлIауэ мыпхуэдэ Iуэхугъуэхэр къыщыхъур илъэс пщIы бжыгъэхэм къриубыдэу зэзэмызэххэщ.
Астрономхэм мы Iуэхум къахуихьынкIэ хъунур зэрызэкIэлъыкIуэм хуэдэу къедбжэкIынщ.
- Япэрауэ, пкъыгъуэ абрагъуэр щызелъатэкIэ къэзыухъуреихь сабэр и теплъэкIи и зэхэлъыкIэкIи зыхуэдэр нэхъри яхузэхэгъэкIынущ: фIамыщIым хуэдэу фIыцIэ, хьэмэрэ хужьыфэ зыщIэгъэлъэда мыл кIанэ цIыкIуу зэхэлъ?
- Сабэм и пкъынэ-пкъынэу цIыкIужьейхэр мывэм ещхьу быдэ хьэмэрэ уэс налъэ жьгъейхэм хуэдэу щабэ?
- Езы пкъыгъуэ абрагъуэр къэзыухъуреихь и уэрдыхъум кометэхэм куэдрэ узыщримыхьэлIэ гъущIхэкI гуэрхэр хэлъынкIэ хъуну?
- КIэлъыплъхэр Iэнкун нэхъ къэзыщIар «3I/ATLAS»-м и «бажэкIэу» здэщымыIыпхъэмкIэ гъэзарщ. Кометэ къызэрыгуэкIхэм къадекIуэкI я кIапэр Дыгъэм пыIудза лъэныкъуэмкIэщ здэщыIэр. Ар сыт щхьэкIэ жыфIэмэ, вагъуэ жьэражьэм и нурым дэщIыгъу «жьым» уахэм щызелъатэ пкъыгъуэхэм я сабэмрэ гъуэзымрэ иреутхыныпщIэкI, нэхъ пэIэщIэ зэрызыхуищIынум хущIэкъуу, къэрабэ цIыкIум и хужьыгъуэм, депщамэ, зэрызытпыIуидзым хуэдэу. АрщхьэкIэ, «3I/ATLAS» пкъыгъуэм деж Iуэхур щынэгъуэщIщ.
Астрономхэм я деж щыцIэрыIуэ «Хаббл» телескопымкIэ уахэрыкIуэ хьэщIэм зыкъызэрыдигъэлъагъум ехьэлIауэ 2026 гъэм щIышылэм и 14-м траха сурэтхэм къызэрыхэщымкIэ, пкъыгъуэ абрагъуэм зэрыщымытыпхъэу Дыгъэм и курыкупсэм хуегъэзэкIа, щхъуэкIэплъыкIэу зэщIэблэ и бажэкIэм километр 130 000-рэ и кIыхьагъщ. Ар, едгъапщэмэ, ЩIымрэ Мазэмрэ я зэхуаку дэлъ гъуэгуанэм и Iыхьэ щанэм хуэдизщ.
«Дыгъэм хуэгъэза «бажэкIэ» нэхъыщхьэм къинэмыщIа, «3I/ATLAS» пкъыгъуэм «нур» нэхъ цIыкIуу иджыри щы къызыхеутIыпщыкI, дэтхэнэри градуси 120-кIэ зэпэщIэхауэ. Ахэри зищIысыр зэхэгъэкIыныр гупсысэгъуэ дизыгъахуэщ», - жеIэр Израилми США-ми щылажьэ физик-теоретик, космолог Лоуб Ави.
