Ажалым и нэгум щиплъаи къэхъуащ

Мы тхыгъэм зи гугъу щысщI щIалэр афган зауэм хэта, МВД-м и ветеран, лейтенант нэхъыжьу пенсэм тIысыжа, Шэджэм къалэм къыщалъхуа КIарэ Аслъэнщ. Ар Афганистаным щекIуэкIа зауэм и ветеранхэм я Къэбэрдей-Балъкъэр зэгухьэныгъэм, зауэм ныкъуэдыкъуагъэ къыхэзыхахэм я урысейпсо «ВОИН» жылагъуэ зэгухьэныгъэм Шэджэм районым щаIэ къудамэхэм я уна­фэщIщ. Абы иджыблагъэ дезгъэкIуэкIа псалъэмакъым къыхэсхащ щыгъуазэ фызыхуэсщIынур. 

- Аслъэн, армэм ущыдэкIа илъэсым къыщыщIэдзауэ уи Iуэху къызэрекIуэкIам къытхутепсэлъыхьыт. 
- 1984 гъэм Шэджэм къалэм дэт курыт еджапIэ №1-р къэзухри, а гъэ дыдэм армэм сыдэкIащ. ДызэрыцIыкIурэ дыкъыздэхъуауэ, ди ерыскъы зэIулъу, тпэмыжыжьэу псэу Вэрокъуэ Аскэрбийрэ сэрэ дызэгъусэу Афганистаным дашащ. ЯпэщIыкIэ, Тыркумэным и къалащхьэ Ашхабад деж мазихкIэ зауэ хуэIухуэщIэхэм дыщыхуагъэсащ. Iэщэми техникэми хуэIэижь дыхъуауэ мазихым а еджапIэр къэдухащ. АдэкIэ Афганистаным и Кандагар къалэм кхъухьлъатэкIэ дахьащ. А къэралым зауэр зэрыщекIуэкIрэ илъэситху хъурт. КъыщекIуэкIыр зэхэтха къудей мыхъуу, абы къу­лыкъу щезыхьэкIа ди къуажэ щIалэхэм къытхуаIуэтэжауэ дыщыгъуазэт. ЯукIауэ къашэжахэри щыIэт. Къэбэрдей-Балъкъэрым дикIауэ адыгэ щIалэ пщыкIуз зы ротэм дыхэтти, зы мэскъалкIэ дыкъимыкIуэту, зауэ губгъуэм дихьэрт. Дызэрыадыгэр ди гум илъ зэпыту, ди нэхъыжьыфIхэр зэрыдмыгъэукIытэным дыхущIэкъуу, илъэситI къулыкъур етхьэкIащ. 
- А зэманым къриубыдэу уигу нэхъ къина гуэрхэм я ­гугъу къытхуэпщIын?
- Къулыкъу щетхьэкIыну частым дызэрашэрэ махуитI-щы нэхъ дэмыкIыу, дзэ пакIэхэр зэпызыщIэ кхъухьлъатэ хьэ­лъэзехьэр душманхэм губгъуэм деж къыщраудыхат. Дызыхэт батальоным щыщ сэлэтхэр дыкъаIэтри, жьыху­лъатиплIым цIыху бгъурыбгъу драгуашэри кхъухьлъатэр къыщехуэха лъэныкъуэмкIэ даутIыпщащ. Дэ къалэн къытщащIар лей зытехьахэм ящыщу псэууэ къэнахэр къэтщтэжу, мыпсэужхэм я хьэдэхэр къызэщIэткъуэжыныр арат. Ауэ ди Iуэхум нэгъуэщIу зыкъызэридзэкIащ. Жьыхулъатэм дызэрикIыу, душманхэм къытхэуэн щIадзащ. 
Дыхуей-дыхуэмейми, дыкъикIуэтащ хуей хъуащ. ЩIы дызыхэлъыр пшахъуэщIти, къиттIыкIри мащэм дигъуэлъ­хьащ. Ди щхьэр къэтIэтмэ, уэшхым хуэдэу шэр къыттелъалъэрт. Дэри тлъэкI къэдгъанэртэкъым. А щIыпIэм хуабэр градус 60-м щынэблагъэ щыIэт. Мэзым зыщIэддзэнщ, жытIэу зыкъыщытIэтым деж, ихъуреягъкIэ къы­дэуэн щIа­дзэрт. КIэщIу жыпIэмэ, кIуапIи-жапIи къыдамыту зэуапIэ губгъуэм дилът ихъуреягъкIэ дыкъаувыхьауэ. Псы щхьэкIэ дылIэрт, апхуэдиз зи пщтырагъ пшахъуэщIым дыхэлът. Щымыхъужыххэм, связкIэ частым запытщIэри дэIэпы­къуэгъу дызэрыхуейр ерагъыу къагурыдгъэIуащ. Жьыхулъатэхэр бгыщхьэм къыщхьэщыхьэу бийр щызэбграхум, дэIэпыкъуэгъу къытхуэкIуахэм я дежкIэ дунэтIащ. Абдежым зэхэуэ гуащIэ къэхъури, дыкъэзыухъуреихьа душманхэр етхужьэжащ. Дэри жьы Iурыхьэгъуэ дгъуэтыжат. Тщыщхэм уIэгъэ хьэлъэ хъуа къытхэтащ, армыхъумэ зыри укIыгъэ щыIатэкъым. Зы тIэкIу дэкIамэ, даукIынут е гъэр дащIынут. ДаукIмэ нэхъ къатщтэрт, бийм дапэщIэхуэ нэхъ­рэ. Апхуэдэ псэзэпылъхьэпIэ куэдым дыкъелащ а зэманым. Уи ажал къэмысамэ аращ. 
- Щхьэ ирашэн хуей хъуат ди дзэр, сыткIэ СССР-м къыжьэхэуэнкIэ хъунут Афганистаным щекIуэкI Iуэхур? 
- Ди дзэр абы ирамышамэ, Азием и курыхым ит къэралыр иубыду, ди гъунапкъэхэр къызэпхритхъыу, къыдэбгъэрыкIуэн мурад ищIауэ арат Америкэм. Езы Афганистаным ис лъэпкъхэм ящыщхэр, бзаджащIэхэм къагъэIу­лауэ,  зэпэщIагъэувэжауэ зэзэуэжхэрт.
 Ди къэралым и нэхъыщхьэм лъэIукIэ зыкъыхуигъэзат Афганистаным и унафэщIым. ЗэгурыIуэныгъэ зэращIы­лIэри, абы ипкъ иткIэ яшащ ди советыдзэр а щIыналъэм. Иджыпсту Украинэм щекIуэкI зэпэщIэувэныгъэр зи Iэ­рыкIыр Европэращ. СССР-р лъэлъэжащ, иджы ди кIэн ­нэхъ къикIынущ, жаIэри, Европэм Украинэм и президент Зеленский Владимир къагъэIулащ, къыттеуэн мурад яIэу. Ауэ, дапщэщи хуэдэу, ди къэралым хузэфIэкIынущ Хэкур ихъумэжыну. Хэку зауэшхуэр тщигъэгъупщэжыну къы­щIэкIынт ахэр ди щIыгум къихьауэ щытамэ. 
Урысейр псоми я нэм къыщIоуэ, ди щIым и къулеягъым папщIэ. ЛIэщIыгъуэ зэхуэмыдэхэм зауэ-зэрылIхэр къыдащIылIэ. КъыттемыкIуа къэралхэр сытым щыгъуи къыт­хуодзэлашхэ. Ди цIыхухэм я хэхуагъэр, лъахэр фIыуэ зэралъагъур, бзаджащIэхэм я лъабжьэ щIэувэн куэд къызэрытхэмыкIырщ, къэралыр зэтезыIыгъэр. Ар мыхъуа­мэ, алъандэрэ ди лъапсэм псы ирагъэжыхьыжат ди бийхэм. 
- Дзэм укъыхэкIыжа нэужь сыт лэжьыгъэ пхуэхъуар, Аслъэн? 
- Си адэ къуэш КIарэ Хьэсэн МВД-м щылажьэрти, си адэмрэ абырэ унафэ ящIащ мылицэм сыхагъэхьэну. Курыт школым сызэрыщIэс лъандэрэ, дохутыр IэщIагъэм сы­хуеджэныр си гуращэт. Ауэ къызэхъулIакъым икIи ­нэхъыжьхэм я унафэм себэкъуакъым, сыхыхьащ мылицэм. Куэдрэ сы­хэмытауэ, 1987 гъэм, Баку къалэм а зэманым МВД-м и школ щыIам цIыху 19 дыхъуу дагъэкIуащ. ФIы дыдэу деджауэ къэдгъэзэжащ 1989 гъэм. КъэкIуэжахэр уголовный розыскым и унафэщIым и деж зырызурэ дыщIыхьэн ­хуейуэ къыджаIащ. Си чэзур къэсри, сы­щIыхьащ. Афганистаным къыщысхьа орденхэмрэ медалхэмрэ си бгъэм хэлът. УнафэщIыр абыхэм къызэреплъым гу лъыстащ. Къы­щIэупщIащ ахэр къыздикIам. Афганистаным сызэрыщыIар щыжесIэм: «Нобэ щыщIэдзауэ ущы­лэжьэнущ уголовнэ розыскым», - къызжиIащ абы. Лэжьыгъэшхуэ пыщIат, си ныбжькIи сыщIалэт. Къэбэрдей-Балъкъэрым и районхэм ящыщу плIы уи IэмыщIэ илъу улэ­жьэныр Iуэхушхуэт. Ауэ дзыхь къысхуащIа къулыкъур губ­гъэн зыхуезмыгъэщIу зэресхьэкIыным сыхущIэкъуащ, пенсэ сыкIуэу сы­тIы­сыжыху абы сыщылэжьащ. Нэхъыжьхэм куэдрэ сащечэнджэщаи къэхъуащ, сымыщIэ къызэрысщIэным зэпымычу яужь ситащ. 
- ЗэрысщIэмкIэ, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм жыджэру ухэтщ, Аслъэн. ЩIалэгъуалэм ящыщ нартотикым иубыдахэм, ахъшэкIэ джэгуным дихьэххэм, дин и лъэны­къуэкIэ езыгъэлейхэм зыкъащIэжыным теухуауэ зыгуэр яжефIэфрэ? 
- Ветеранхэр курыт школхэм драгъэблагъэурэ ныбжьыщIэхэм драгъэпсалъэ, нэхъыбэрэ щIалэгъуалэм дахэтыну, тщIэмкIэ дадэгуэшэну дыхущIокъу. УпщIэкIэ зыкъытхуэзыгъази яхэтщ ныбжьыщIэхэм, жэуап щеттыжкIэ, демыгупсысауэ зы псалъэ зэрыжыдмыIэным дыхущIэкъуу дадоуэршэр. Зэманым хуабжьу, улъэщIэмыхьэу зехъуэж. Ар къызыхэкIыр сыт жытIэмэ, техникэ къежьэхэр зэрыбжыгъэншэрщ. КъинэмыщIауэ, унагъуэм илъ зэхущытыкIэр къащIэхъуэ сабийм щапхъэ зэрыхуэхъум шэч хэлъкъым. Абы гъэсэныгъэ тэмэм игъуэтын папщIэ лэжьыгъэшхуэ я пщэм къыдохуэ адэ-анэм. ЩыцIыкIум къыщегъэжьауэ хабзэм, нэмысым, гущIэгъум, гулъытэм хуаущиймэ, гъуэгу захуэ техьэну ущыгугъ хъунущ. Адэ-анэм я хьэкъым нэ­мыщI, махуэ къэс здекIуалIэ еджапIэхэм я гъэсакIуэхэми къатохуэ ныбжьыщIэхэм еущиину, ягъэдэIуэну. Дэ уэрамым дытету зэраныгъэ тщIамэ, ди адэ-анэхэм я деж намыгъэсу нэхъыжь дыкъэзылъагъухэр къыдэшхыду щытащ. Абыхэм зы псалъи япэддзыжыртэкъым. Ди дежхэми яжетIыжыртэкъым, нэхъ Iеижу къыдэшхыдэным къищы­нэмыщIа, икIи къыдэщхьэфэуэнути. А гъуэгурыкIуэ нэхъыжьхэм къыджаIахэр зэхэтлъхьэрт, етIуанэ гъуэгу зэрыдмыщIэжыным дыхущIэкъурт. 
Си адэ-анэр Хэку зауэшхуэм зи цIыкIугъуэр хиубыдахэм ящыщти, ялъэгъуамрэ зэхахамрэ къыджаIэж зэпытт. Ахэр лэжьыгъэ хьэлъэ пэрыт пэтми, быниплIри я нэIэм дыщIэтт, дэри я ущием дедаIуэрт. Пщыхьэщхьэм унэм дыщызэхуэ­сыжа нэужь хъыбар къыджаIэжхэр гъэщIэгъуэн къытщы­хъурт. МыхъумыщIагъэ зэрыдмыщIэным дыщIагъэ­дэ­IукIырт. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр ди щIыналъэм къыщысам ди адэ-анэр илъэс 15-16 ныбжьым итащ. Нэхъыжьхэм къагъэна лэжьыгъэ мытыншым псэемыблэжу пэрытащ ахэр. Си адэм къыщыщIауэ къыджиIэжахэм ящыщ зы фыщызгъэгъуэзэнщ. «Фашист зэрыпхъуакIуэхэр ди сэлэтхэм ирахужьэжа нэужь, мафIэм исауэ губгъуэм ит нэмыцэ танкым деплъынщ жытIэри дыкIуащ. Сэ япэ силъадэри танкым сыдэкIуэящ, люкыр тIэкIу ныкъуэтехыу щытти, тесхрэ сиплъэмэ, нэмыцэ сэлэтым и IитIыр люк убыдыпIэр иIыгъыу кIэрижьыхьат, сызэреIусэу ар ещэщэхащ. Абдежым си гур къекIуэри, ерагъыу танкым сыкъехыжауэ щытащ». Апхуэдэ хъыбар куэд къыджиIэжырт си адэм. 
Жэщи-махуи дыщIапIыкIащ гъэсэныгъэм. «Псэм ипэ напэ», псалъэжь Iущыр ди тхьэкIумэм ирагъэкIакъым ди нэхъыжьыфIхэм. Дэри абыхэм я гугъуехьыр псыхэкIуадэ дымыщIу, дэ къытщIэхъуэжахэри щIэдгъэдэIукIыпхъэщ, дерс къыхахыным папщIэ!