Хэкур вгъэлъэпIэным фыхущIэкъу

Ди тхыгъэм фIэщыгъэцIэ хуэтщIар лъэпкъ еджагъэшхуэ Ломоносов Михаил Василий и къуэм (1711-1765) къыщIэна псалъэ Iущхэм ящыщщ. Апхуэдэ гупсысэхэр и гъуазэущ ар езыр зэрыпсэуар, хэкупсэ нэсыр, цIыху телъыджэр, МКъУ-м нобэ зи цIэр зэрихьэ щIэныгъэлI щэджащэр. Естественнэ къэхутэныгъэхэмкIэ дунейпсо цIэрыIуагъ япэу къэзыхьа лъэпкъ щIэныгъэлIыр, иджырей урысыбзэм и литературэ лъабжьэхэр зыгъэтIылъар, тхыдэдж Iэзэр, философ къызэрымыкIуэр къызэралъхурэ мы гъэм илъэс 315-рэ ирокъу.  

Ломоносов Михаил Архангельск губернием хыхьэ Мишанинскэ къуажэм къыщалъхуащ. Зи анэр пасэу дунейм ехыжа щIалэ цIыкIум игъэващ гъащIэм и гугъуехь куэд, къызэринэкIащ лъэпощхьэпо мымащIэ. И сабиигъуэм щыщу Михаил игу фIыкIэ къинэжа илъэсхэр епхащ и адэ Василий и гъусэу тенджызым куэдрэ зэрытетам. Апхуэдэ зекIуэхэм щIалэм и Iэпкълъэпкъыр япсыхьырт, и гупсысэхэм зрагъэужьырт, гъащIэм хуагъэхьэзырырт. ТхэкIэ-еджэкIэ и анэм къригъэщIат Михаил. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ щIалэм абы нэхум зыхуишийрт, тхылъ зэмылIэужьыгъуэхэр адэкIэ-мыдэкIэ къыщыщIиIукIырти еджэрт, тхэрт. Илъэс 14 щрикъуам щыгъуэ, Ломоносовым къищIыкIат гъащIэм, къэзыухъуреихь дунейм теухуауэ гупсысэ купщIафIэхэр зыбгъэдэлъ, ахэр екIуу тхыгъэкIэ къэзыгъэлъэгъуэф цIыху. Абы «къезэвэкI» хъуащ и къуажэ цIыкIур абы къыхэкIыуи  щIэныгъэлъыхъуэ Москва ежьащ.

1730 гъэм Михаил щIэтIысхьащ Москва дэт пэщIэдзэ еджапIэхэм ящыщ зым. Псы хуэлIа къэкIыгъэм ар зэрызыщIифым хуэдэу, щIалэщIэм «ириIубыкIырт» щIэныгъэ фалъэр. Еджэным хуиIэ нэхъуеиншагъкIи и гурыхуагъкIи адрейхэм куэдкIэ къащхьэщыкIырт Ломоносовыр. Япэ илъэсым къриубыдэу абы класситI-щым я программэр къызэринэкIащ, латиныбзэмрэ алыджыбзэмрэ зригъэщIат. ЕджакIуэ нэхъыфI Ломоносов Михаил 1736 гъэм ягъэкIуащ ЩIэныгъэхэмкIэ Петербург академием къепхауэ лажьэ университетым. Куэд дэмыкIыу ар щIэтIысхьащ Германием щыIэ Марбургскэ университетым. Абы Ломоносовыр щыхуеджащ естественнэ, гуманитар щIэныгъэхэм. ИужькIэ, Фрайбург и еджэным щыпища нэужь, химиемрэ бгы Iуэхумрэ нэхъ куууэ щыгъуазэ зыхуищIащ. А лъэхъэнэхэм ирохьэлIэ урысыбзэм и гъэпсыкIэ хабзэхэм ехьэлIауэ Ломоносовым итхауэ щыта япэ лэжьыгъэхэр.

Илъэси 10-м щIигъукIэ щеджащ Ломоносовыр хамэ къэралхэм щыIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм. Хэкум къигъэзэжа нэужь, абы физикэр щригъэджащ Петербург, академием и лектору ягъэуващ. ИужькIэ ЩIэныгъэхэмкIэ Петербург академием и химиемкIэ и профессор (академик) хъуащ, лабораторэхэр къызэригъэпэщащ, физикэмкIэ, химиемкIэ, астономиемкIэ, тенджыз IуэхумкIэ, хэкурыджымкIэ, географиемкIэ, метеорологиемкIэ  къэхутэныгъэхэр щригъэкIуэкIыну.

Къэралым и ехъулIэныгъэм хуэлажьэ, хэку щIэныгъэлIхэм я зэфIэкI щагъэлъэгъуэфын, щIэныгъэм хуэпабгъэ дэтхэри щIэтIысхьэну зыхуит еджапIэ нэхъыщхьэ къызэIуихыну Ломоносовыр хущIэкъурт. Илъэс зыбжанэ абы иужь итащ еджагъэшхуэр икIи 1755 гъэм абы и хъуэпсыпIэр зыIэригъэхьащ: а илъэсым и щIышылэм Москва къыщызэIуахауэ щытащ университет. Абы къызэщIиубыдэрт курыт щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ, щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызрагъуэт къудамэхэр. Ломоносовыр университетым и профессор къудейтэкъым, атIэ абы хыхьэ гимназиеми и унафэщIу щытащ.

 Ломоносовым урысей щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэр къыпхуэмылъытэным хуэдизщ. ЩIэныгъэр къэралым, цIыхубэм яхуэлэжьэн зэрыхуейр зи къалэнхэм я нэхъыщхьэ дыдэу зыгъэув егъэджакIуэхэр, къэхутакIуэхэр, щIэныгъэлIхэр абы и лъэужьым иужькIэ къитэджыкIауэ аращ. Хэлъ гудзакъэкIэ, бгъэдэлъ зэфIэкIкIэ, и зэчиифIагъкIэ Ломоносовым къызэщIиубыдэфащ щIэныгъэм и унэтIыныгъэ куэд. Тхыдэдж икIи филолог, сурэтыщI икIи усакIуэ, щIэныгъэлI икIи къэхутакIуэ, физик икIи химик, астроном икIи минералог – ахэр Ломоносовым бгъэдэлъ зэфIэкIыр здынэса IэщIагъэм я зыбжанэрщ. А унэтIыныгъэхэм ящыщ дэтхэнэми цIыху щэджащэм лэжьыгъэ куэд триухуащ, и къэхутэныгъэхэр лъабжьэ яхуищIу.

 Еджагъэшхуэм къыщIэна тхыгъэхэр лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэм ящыщщ. Ахэр дяпэкIэ школхэм щаджынущ, Интернетым иралъхьэнущ. Ломоносовыр къызэралъхурэ илъэси 315-рэ щрикъум ирихьэлIэ апхуэдэ унафэ иджыблагъэ къащтащ УФ-м и Къэрал Думэм и депутатхэм. 

Апхуэдэу Архангельск областым и губернаторым нэхъ пасэу къыхилъхьауэ щытащ къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм «Ломоносовым и хадэ» акцэр ирагъэкIуэкIыну. Жэрдэмыр абы щыгъуэ даIыгъащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIхэм. КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм и унафэкIэ, республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэр – Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр – акцэм хыхьэри, еджагъэшхуэр къыщалъхуа махуэм ирихьэлIэу пхъэхуей жыг 30 щыхасат студенхэр щыпсэу общежит №4-м ухуэзышэ гъуэгум и IуфитIым. Ахэр ноби щощIэращIэ лъэс лъагъуэм декIуэкIыу, я Iэдий хужьхэмкIэ щIэныгъэ лъагэм зыхуаший хуэдэу.

И Хэкум, цIыхухэм псэ хьэлэлу яхуэлэжьа щIэныгъэлI щэджащэм и фэеплъыр урысейпсо тхыдэм игъащIэкIэ хэмыкIуэдыкIыжынщ.