Адэшхуэм и фэеплъщ

Хэку зауэшхуэм СССР-м ТекIуэныгъэр къызэрыщихьрэ мы гъэм илъэс 81-рэ ирокъу. А зауэм лъэпкъым къытридза дыркъуэр нобэми кIыжакъым. Абы къыхэкIыу, къытебгъэзэжурэ а Iуэхугъуэм утепсэлъыхьми, зэи лей хъунукъым. Апхуэдэу, Жыращ Михаил и къуэрылъху-пхъурылъхухэм ягу къагъэкIыж я адэшхуэм теухуа хъыбарыр.

«Ди адэшхуэ Жыращ Михаил зауэм и кIыхьагъкIэ хэтащ. Дадэ псэуху, накъыгъэм и 9-р махуэшхуэу щыIэм я нэхъ лъапIэ дыдэу къилъытэрти, зэрыунагъуэу дызэхуэсыжырти дызэбгъэдэст. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ди адэшхуэр къытхэтыжкъым, ауэ унагъуэм хабзэ дахэу къытхуэна махуэшхуэр, зэи блэдмыгъэкIыу, догъэлъапIэ.

И ныбжьэгъухэм зэрахьа лIыгъэм, хахуагъэм е дыхьэшхэну къащыщIахэм я гугъу ищIырт, ауэ езым и нэгу щIэкIам тепсэлъыхьыртэкъым ар зэи. Дадэ и къуэхэм ящыщ зы еупщIат абы зэгуэр, зауэм нэмыцэ дапщэ щыбукIами щхьэ зэи и гугъу умыщIрэ, жиIэри. «ПщIэрэ, - жиIащ дадэ. - Сы сэлэтт, си хэкур схъумэн хуейуэ си къалэнти, схъумащ. Дэтхэнэ зы сэлэтми хуэдэу, нэмыцэ сукIащ. ЦIыху сукIащ. Абы сытепсэлъыхьыну гукъыдэж хузиIэкъым».

Зауэм хэтахэр псэлъэгъуей мэхъу, кIуэцIкIэ ягъэвыр я нэгум къищми. Абыхэм лIыгъэу зэрахьам щыхьэт тохъуэ я щIыфэм телъ дыркъуэхэр, медалхэр, орденхэр. Псэлъэн зыфIэмыфI ди дадэ «и лъагъуэм» дэ дрикIуэну яужь дихьэри, тIэкIу-тIэкIуурэ дэфтэр хъумапIэхэм къыщыдгъуэтыжа тхыгъэхэр щызэIутщэм, мыр къэтхутащ…

Ди адэшхуэ Жыращ Михаил Ерокъуэ къуажэм щыщ мэкъумэшыщIэ унагъуэшхуэм къыщалъхуащ. Зэрыбыным я нэхъыжьт Михаили, нэхъыщIэхэм якIэлъыплъу, адэ-анэм ядэIэпыкъуу къэтэджати, пасэу гъащIэм балигъ ищIат.

Ерокъуэ дэт курыт еджапIэм щригъаджэу, езыри Налшык пединститутым и 4-нэ курсым щIэсу, Михаил советыдзэм къулыкъу щищIэну ираджащ 1939 гъэм. Лъэсыдзэм хэту абы щыIэу зауэр къэхъейри, илъэс 21-рэ фIэкIа мыхъу ди адэшхуэр фронтым ягъэкIуащ 194-нэ фочауэ дивизэм и 808-нэ пулемет ротэм и унафэщIу. Абы къыгурыIуэрт къалэнышхуэ и пщэ къызэрыдэхуар икIи, и ныбжькIэ щIалэ дыдэми, унафэщI Iущу, хахуэу, ныбжьэгъу пэжу зыкъигъэлъэгъуащ. 1941 гъэм шыщхьэуIу мазэу дадэ уIэгъэ хъуат. Сымаджэщым къыщIэкIыжа нэужь ар 47-нэ дзэм и 18-нэ лъэсыдзэм и пулемет ротэм и унафэщIу ягъакIуэ. Илъэс нэхъ дэмыкIыу, Армавир (Ермэлыхьэблэ) деж Михаил и лъакъуэр уIэгъэ хьэлъэ мэхъу. Зэрызигъэхъужу пулемет батальоным и унафэщIу егъэзэж. Иджыри зы илъэс дэкIри, 1943 гъэм, накъыгъэ мазэу, дадэ фэбжьышхуэ игъуэтащ.

Дэфтэрхэм итщ мыпхуэдэу: «Краснодар крайм щыIэ Кавказ-Ищхъэрэ фронтым и 56-нэ дзэм капитан Жыращ Михаил зи унафэщI 3-нэ батальоныр 1943 гъэм накъыгъэм и 15-м бийм ебгъэрыкIуэри, советыдзэм и гъуэгур игъэкъэбзауэ щытащ. Бийм и хэщIапIэм епщылIэри, Жыращым и гупым къигъэуащ танкым зэреуэ пулемети 9-рэ автоматгъауэ 18-рэ. А зэхэуэм Жыращым фэбжь хьэлъэ щигъуэтри, зимыщIэжу Орджоникидзе щыIэ дзэ сымаджэщым икIэщIыпIэкIэ нагъэсауэ щытащ».

КъызэрыщIэкIамкIэ, лагъым къэуам щIыр къриудри, дадэ щIиIубауэ арат. И лъэтхьэмпэм щыщ мащIэ тIэкIу щIым къыхэщу сэлэтхэм къалъагъури, я командирыр къыщIатIыкIыжащ. Фэбжь хэзыха ди адэшхуэр зауэ губгъуэм ирагъэхьэжакъым абы иужькIэ, ауэ и акъылыр жанти, Днепропетровскэ дзэ комиссариатым и Красногвардейскэ къудамэхэм ящыщ зым и унафэщIу ягъэкIуащ 1943 гъэм фокIадэ мазэм. 1944 гъэм щIышылэ мазэм щыщIэдзауэ 1945 гъэм и гъатхэпэ хъуху Жыращыр и унафэщIу щытащ Ворошиловскэ областым и Успенскэ дзэ комиссариатым и 1-нэ частым, иужькIэ 1946 гъэм и мазае хъуху Сумскэ областым и Миропольскэ дзэ комиссариатым и 1-нэ частым и унафэщIу щытащ. Апхуэдэу, капитан щIыхьыр зэрихьэу, дадэ запасым ягъэкIуащ икIи 2000 гъэм, УФ-м и Дзэ судым и унафэкIэ майор цIэр къыфIащащ.

Жыращ Михаил зауэ нэужьым и IэнатIэ пэрыувэжри, егъэджакIуэ, къызэгъэпэщакIуэ Iэзэу лэжьащ. ЩIалэщIэр физикэмкIэ егъэджакIуэу, Старэ Шэрэдж дэт курыт еджапIэм егъэджэныгъэмкIэ и унафэщIу къащтащ къуажэм къызэригъэзэжу. ГъащIэм пызыщэжа Жыращым и фэбжьым зыкърагъащIэ щыхъум, дохутырхэм я чэнджэщкIэ Азие Курытым кIуащ, Iэпкълъэпкъыр хуабэ хуэныкъуэти. Абы Жыращыр илъэс 20-кIэ щыпсэуащ, щылэжьащ. ЕгъэджакIуэ - курыт еджапIэм и унафэщI - РайОНО-м и лэжьакIуэ гъуэгуанэм щрикIуари а щIыналъэращ.

Щалъхуа щIыналъэм къигъэзэжа нэужь Ерокъуэ совхозым бригадиру щылэжьащ, пщIэ зыхуащI, чэнджэщакIуэ къызыхуэкIуэ цIыхуу псэуащ.

УнагъуэлI щыпкъэм и щапхъэт ди дадэ. Ди анэшхуэ Хуэмейрэ дадэрэ гъащIэ кIыхь, дахэ къызэдагъэщIащ, быныфI ягъэсащ.

Дадэ и фэеплъу дыхэтынущ мы гъэм зэхашэну «Полк уахътыншэм». Дропагэ ди адэшхуэм зэрихьа лIыгъэм, хэлъа цIыхугъэм, къызэринэкIа цIэ лъапIэм. Ди япэ ита, зи гъащIэр нобэрей махуэм тыхь хуэзыщIахэр дигу идгъэху хъунукъым, абыхэм дахуэфащэмэ ялэжьари пщIэншэу кIуэдынукъым».