Iэмал псори къагъэсэбэпу

 Мэкъуауэгъуэм и 6-м ди къэралым щагъэлъапIэ Урысыбзэм и махуэр. Дунейм щыIэ къэрал куэдым мыхьэнэшхуэ щызыубыдщ, гъащIэм лъапIэныгъэ нэхъыщхьэу къыщалъытэхэм ящыщщ урысыбзэр.  Урысхэм нэмыщI, нэгъуэщI лъэпкъхэм къахэкIа цIыхухэми  яхэтщ урысыбзэр анэбзэ, анэдэлъхубзэ етIуанэу къэзылъытэхэр. Пэжу,  лъэкIыныгъэ ин зыбгъэдэлъ а бзэм увыпIэшхуэ щеубыд филологие щIэныгъэм. Урысыбзэм щыщ псалъэ куэд хэтщ кавказыбзэхэми, адыгэбзэри хиубыдэу. Абыхэм ятеухуащ филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат, КъБКъУ-м и доцент  «Адыгэ псалъэм» и ныбжьэгъуфI  УнэлIокъуэ Вячеслав и тхыгъэр.

«Дэтхэнэ лъэпкъым и бзэри псалъэ зырызу зэхэтщ, езым къигъэщIахэри хамэбзэхэм къыхихахэри зэщIыгъуу. Иужьрей лIэщIыгъуэрэ ныкъуэм къриубыдэу урысыбзэм, нэгъуэщI хамэбзэхэм къыхэкIа псалъэу адыгэбзэм къыхыхьам хуэдиз ар мы­ ­дунейм зэрытетрэ къыхэхъуагъэнкъым. Дауи, абы езым и щхьэусыгъуэхэр иIэжщ: дунейм технологие и лъэныкъуэкIэ хуабжьу зеужьри, бзэр абы лъэщIыхьэркъым икIи хамэбзэхэм гъащIэм щаIэ тепщэныгъэр нэхъ лъэрызехьэщ адыгэбзэм иIыгъ увыпIэм нэхъри, абыхэм я лэжьыгъэм къыхалъхьэ зэхъуэкIыныгъэхэм пэмылъэщу, ахэр зэрыщыту къищтэн хуей мэхъу. А щхьэусыгъуэ дыдэхэм къыхэкIыу зи гугъу тщIы пIалъэм къриубыдэу псалъэ куэд жьы хъуащ, хамэбзэм къыхэкIа псалъэхэм я зэранкIэ къимыгъэсэбэпыжу хэкIуэдэжахэри мащIэкъым. 

А Iуэхугъуэм ди бзэм дежкIэ фIы лъэпкъ хэлъкъым, сыту жыпIэмэ  езым къигъэщIыжахэр иIэу, хамэ псалъэхэр къы­щищтэкIэ, ар мылэжьэжу, нэгъуэщIу жы­пIэмэ, псалъэщIэхэр езым и къарукIэ къыхуэмыгъэхъужу лъэрымыхь хъууэ аращ. Езым къигъэщIыжа псалъэхэр щIы­фIэ­кIуэдыжми ар дыдэр и щхьэусыгъуэщ – а псалъэхэр зызыхъуэж дунейм къытехьэ хьэпшыпыщIэхэм, IуэхугъуэщIэхэм къе­мы­зэгъыжу хыфIедзэри, хамэбзэхэм къа­гъуэта псалъэщIэхэр къещтэ, езым ей къи­­мылъыхъуэу. Тыншщ, ауэ шынагъуэщ…

А щытыкIэр зэрыпэжым и щыхьэту къэтхьынщ «автомашинэ» псалъэр. А хьэпшыпыр къызэрыунэхурэ, а псалъэр бзэ куэдым къащтащ. «МафIэгу» псалъэр къэ­зы­гъэщIыфа адыгэбзэми абы зыщидзеякъым, литературэбзэм хыхьащ зимы­хъуэжу, художественнэ бзэмрэ жьэ­рыIуа­тэб­зэмрэ тIэкIу абы къыщыщхьэщыкI щы­Iэ­ми: «маршинэ», «мэршынэ». АрщхьэкIэ Тыркум щыпсэу адыгэхэм зэи жаIэ­ну­къым «машинэ диIэщ» жаIэу, «гу диIэщ…» – аращ къапсэлъынур. А къэралым щыпсэу адыгэхэм я дежкIэ бзэр хъумэныр нэхъ гугъущи, япэм зэрызекIуэу щыта шыгум тращIыкIыжа мыхьэнэмкIэ автомашинэм и цIэр зэрахъуэкIащ. Нэхъ тэмэму жы­пIэ­мэ, шыгум игъэзащIэу щыта къалэнхэр ав­то­машинэм къыщищтэм, пасэрей хьэпшыпым и фIэщыгъэцIэр – гур – абы иритыжри, бзэм и лэжьыгъэр (хамэбзэм зыщыхъумэныр) зэфIигъэкIащ. Ауэ апхуэдэ хабзэ къызэрыгуэкIкIэ бзэр бгъэлэжьэныр литературэбзэм къыщемызэгъыр нэхъыбэщ. Аращ бзэр зыгъэлажьэ Iэмэп­сы­мэ­хэр дэтхэнэ лъэпкъми куэду иIэн щIы­хуейр. Абы нобэ дытемылажьэмэ, пщэдей кIасэ хъунущ, адыгэбзэм къыхыхьэ свежабзэ, мащIэватэ, спасибэшхуэ, фошкэ, разницэкъым // разницэшхуэкъым пса­лъэ «мылъхуэсхэм» ди бзэр зэ­щIед­гъа­щ­тэ­мэ, «уэшх блэкIам щIакIуэ кIэлъызыщтэ­жа» щIалэжьым дыкъыкIэрыхунукъым.

Шэч хэмылъу, ди лъэпкъым и дежкIэ бзэр хъумэным и Iэмэпсымэ лъэщщ   «Адыгэ псалъэ» газетыр. Иужьрей илъэс щэ­щIым къриубыдэу абы зы псалъэкъым къигъуэтыжу бзэм къыхигъэхьэжар. Апхуэдэхэщ «щэнхабзэ» (культурэ), «гъуазджэ» (искусство), «щIыуэпс» (природа) пса­лъэхэр. Газетым къигъэхъуащ пса­лъэ­щIэ­хэри. Абы и щапхъэу къэпхь хъунущ «псыгуэн» (бассейн), «щIыIалъэ» (холодильник), нэгъуэщI куэди.

  Куэдрэ, псом хуэмыдэу дызэрыт зэманым,  дызрихьэлIэр «хэкупсэ» псалъэращ. ЛIэщIыгъуэ кIуам и 40-50 гъэхэм щыщIэдзауэ, адыгэбзэм абы и пIэ­кIэ зыубгъуауэ къигъэсэбэпу щытащ урысыбзэм къыхэкIа «патриот» псалъэр. Уеблэмэ, Апажэ Мухьэмэдрэ КIуэкIуэ Жэмалдинрэ иджы дыдэ къыдагъэкIа пса­лъалъэм къыщыгъэлъэгъуар «патриот», «патриотизм», «патриотыгъэ», «патриотын» псалъэхэрщ. АтIэ, дэнэ къикIа «хэкупсэр»? Ар адыгэ псалъитI зэхыхьэу («хэку» + «псэ») къызэрагъэхъуам шэч хэлъыж­къым, «хэкур зи псэ», «хэкум хуэлIыщIэу псэу» мыхьэнэр зэрихьэу. А хабзэ дыдэм тету «Адыгэ псалъэм» къищтауэ егъэлажьэ «хэкулI» псалъэри («хэку» + «лIы»). Ахэр езы газетым къигъэщIу бзэм къыхигъэхьа, хьэмэрэ хэкIуэдэжхэм ящыщу къигъэщIэрэщIэжауэ ара? А упщIэхэм я жэуапыр къэтлъыхъуэу нэхъ пасэуи, нэхъ иужьыIуэкIи къыдэкIауэ щыта адыгэ-урыс псалъалъэхэм деплъмэ, а псалъэхэр, идгъуэтэнукъым. Псалъэм папщIэ, «Урыс-къэбэрдей-шэрджэс псалъалъэм»  ипэкIэ къыщыхьа псалъэхэр урысыбзэм къыхэкIахэмкIэ къыщагъэ­лъагъуэ: хэкупсэ – патриот, патриотизм, патриотическэ, патриоткэ; дерс – урок; щэн­хабзэ – культурэ. А псалъэхэр къагъэщIэрэщIэжами, щIэрыпсу къагъуэту, къагупсысу газетыбзэм къыхагъэхьа­ми, ахэр лъэпкъым къищтащ, бзэм иджы зыубгъуауэ щолажьэ. Уеблэмэ, хамэбзэм къы­хэкIа псалъэри хыфIидзэркъым – зэхуэдэу егъэлажьэ тIури. Абы и щапхъэщ   «куей», «район» псалъэхэу зэрахьэ мыхьэнэкIэ зэхуэдэр.  Дэри  къыдолъытэ я мыхьэнэкIэ зэхуэдэу, ауэ я макъ зэ­хэ­ты­кIэкIэ зэмыщхьу бзэм псалъэ нэхъыбэ иIэху нэхъыфIу.

 Зи гугъу тщIа псалъэ­хэр адыгэбзэм и мардэм къизышэжар «Адыгэ псалъэ» газетращ. Ар гулъытэншэу, дэIэпыкъуэгъуншэу къэбгъэнэнкIэ Iэмал зимыIэ Iуэхугъуэщ.  Апхуэдэу  а газетым къыщагупсысауэ бзэм игъэла­жьэр мымащIэми, ахэр щIэныгъэ и лъэ­ны­къуэкIэ дэIэпыкъуэгъу зэрыхуэны­къуэм шэч хэлъкъым. Къагупсысу бзэм къыхагъэхьами е «къагъэпсэужами» щIэх-щIэ­хыурэ газетым къытохуэ урысыбзэм къыхэкIыу адыгэбзэм къыхыхьа мыпхуэдэ пса­лъэ­хэр: «щIэнгъуазэ» (энциклопедия), «псэкупсэ» (духовность), «хабзэубзыху» (законодательный орган), «узэщIакIуэ» (просветитель), «псантхуэ» (нерв), «къудамэ» (отделение, отдел, сектор), «хьэрш» («космос»), «псалъэзэблэдз» (кроссворд), нэгъуэщIхэри. 

«Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэ­хэм­ бзэм къыхагъэхьа, «къагъэпсэужа» псалъэу къэтхьахэм я бжыгъэм иджыри тынш дыдэу пхухэгъэхъуэнущ, ауэ нэ­хъыщхьэр аракъым.  Лъэпкъым и гупсэу щыт анэдэлъхубзэр хъумэным, абы зегъэужьыным Iэмал псори зэуIуу хуэдгъэлэжьэн хуейщ.  Сыт хуэдэу къэкIуэну зэманым а псалъэхэр бзэм къыхуэгъэсэбэпыну? Газетыбзэм хэувэным нэхъ мыхьэнэшхуэ ямыIэжу ахэр къэнэну, хьэмэрэ купщIафIэу къалъытэу, нобэрей адыгэбзэм щылэжьэну? Дауи, ар зэлъытар журналистхэм я закъуэкъым – абыкIэ ­жэуап ехь адыгэ лъэпкъым щыщ, гурэ псэкIэ адыгэу зызылъытэж дэтхэнэ цIыхуми».

ТАМБИЙ Линэ.