Гугъуехьхэм къапимыкIуэту псэуа

Дэтхэнэ зы цIыхуми езым и Iуэху бгъэ­дыхьэкIэ, и дуней еп­лъыкIэ, и лэжьэкIэ иIэжщ. Ар тхакIуэмэ, журналистмэ, адрейхэм яхэмыгъуащэ хъэтI иIэж, цIыхухэм гунэс ящыхъу тхыгъэхэр и къалэмыпэм къыщIэкI хъуа нэужьщ а лэжьакIуэр и IэщIагъэм хуэIэзэу къэплъытэ щыхъунур. И анэдэлъхубзэр фIы дыдэу ищIэу, ар игъэ­шэ­рыуэу, зи гугъу тщIа хъэтI хэхам хуэдэкIэ итхахэр щIэджыкIа­кIуэ­хэм я пащхьэ махуэ къэс ирилъхьэфу къыддэ­лэжьащ Бекъан Чыланий Машэ и къуэр.

Нартан (Къылышбийхьэблэ) къуа­жэм 1926 гъэм мэкъуауэ­гъуэм и 5-м къыщалъхуащ Чыланий. 
И ныбжьыр илъэс 15-м иту Хэку зауэш­хуэр къэхъей­ри, абы къыдэкIуа гугъуехь куэдми пхы­кIын хуей хъуащ. Къапщтэ­мэ, ар яхэтащ нэмыцэ зэ­рыпхъуакIуэ­хэм я танкхэр республикэм кърамыгъэхьэн щхьэ­кIэ ахэр къы­зыщхьэ­дэмыхыфын къуэш­хуэхэр губ­гъуэ­хэм щы­дэзытIыкIахэм. Егъэлеяуэ лэ­жьыгъэ гугъут ар зи къару зэ­ры­мыубыда ныб­жьы­щIэхэм я дежкIэ, ауэ абыхэми къызэфIагъэщIакъым Чылании абы и гъуса адрей щIалэгъуа­лэри. Фашистхэр ди щIыналъэм ирахужа нэужьи, я фэм дэ­мыхуэным хуэдиз колхоз лэжьыгъэхэм хэтащ, бийр щIыналъэм щита зэ­маным Iисраф ящIахэр я гуащIэ емыблэжу зэфIэзыгъэувэжахэми ядэ­лэжьащ. КIэ­щIу жыпIэмэ, Чыланий лъэкI къигъэнакъым цIыхухэм я псэу-кIэр яхузэтегъэувэжынымкIэ.
Къуажэ школыр щытхъу пылъу къиуха нэужь Бекъаныр Налшык дэт пединститутми хъарзынэу щеджащ. ЩIэныгъэфI зыгъуэта щIалэр адыгэбзэмкIэ егъэ-джа­кIуэу ягъэкIуащ Аушыджэр къуа-жэм и курыт школым. ЗэрыжаIэжымкIэ, а зэма­ным а жылэм зы егъэджакIуи яIэтэкъым и Iэ­щIагъэм хуеджауэ. Гу­рыIуэгъуэщ Бе­къаным абы щыгъуэ жэ­уап-лыныгъэшхуэ и пщэ къызэ­ры­дэхуар икIи ар хьэлэлу, и ­къару емыблэжу ­игъэзэщIащ пщэрылъ къыщащIа къалэныр. ИлъэситIкIэ щыIат ар а къуажэми, и цIэр фIыкIэ жригъэIащ, я гум ды­хьащ иригъаджэ цIыкIухэми, зыхэт гупми, сабийхэм я адэ-анэхэми. 
1950 гъэм Чыланий я къуажэм дэт курыт еджапIэм къашэжри, илъэсийкIэ абыи адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэу щы­лэжьати, и къуажэгъухэм я дежи и Iу­лыджыр кIуэ пэтми нэхъ лъагэ щыхъуу пэрытащ и IэнатIэм. егъэджакIуэ къалэным имызакъуэу, ар жылагъуэ гъащIэми щыжыджэрт. ­Бе­къаныр 1955 - 1957 гъэхэм яхэтащ, къэралым илъэс куэдкIэ ­къимыгъэсэбэпа щIы­хэр гъавэ щIапIэ ящIын пщэрылъ яIэу ­Ак­молинскэ областым кIуауэ щыта щIалэ­гъуалэм. Абыи фIы­кIэ зы­къы­щи­гъэ­лъэгъуауэ, щытхъу, фIыщIэ къихьауэ къэ­кIуэжауэ щытащ - ВЛКСМ-м и ЦК-м и дамыгъэ лъапIэрэ медалрэ къыхуагъэфэщат.
ЩIэблэм я анэдэлъхубзэр егъэ­щIэ­ным егугъуу зэрылажьэм къыдэкIуэу, щыстудента илъэс­хэм дэзыхьэха журналист IэщIагъэми и зэфIэкI щеплъы­жырт ар – «Къэбэрдей пэж» цIэр иIэу къы­дэкIыу щыта (иджырей «Адыгэ псалъэр») газетым и тхыгъэхэр яхуихьырт икIи ахэр къыт­радзэрт.
Зи IэдакъэщIэкIхэр редакцэм и уна­фэщIхэми щIэджыкIакIуэхэми ягу ­и­рихь Бекъаныр 1958 гъэм газетым ирагъэблагъэ икIи мэ­къумэш къудамэм ирагъэ­бы­дылIэ. Илъэс зыбжанэкIэ корреспонденту лэжьауэ, 1965 гъэм ар а къудамэм и унафэщIу ягъэуващ икIи а къа­лэныр илъэс куэдкIэ хьэлэлу игъэ­зэщIащ.
Махуэм зэлэжьынур, зытетхыхьынур яж­риIэ, здэкIуэну щIы­пIэхэр и унафэ щIэтхэм ятригуашэ къудей мыхъуу, сыткIи щапхъи дэIэпыкъуэгъуи яхуэхъурт ар. Районхэм кIуэн хуей щыхъум дежи ядежьэрти, мэкъумэш IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэр, лэжьа­кIуэфIхэр яригъэцIыхурт, иужькIи IуэхукIэ ябгъэ­ды­хьэфын хуэдэу. Журналистхэм я тхыгъэхэр хьэ­зыр хъуа нэужьи, абыхэм къахуеджэжырт, яхузэригъэзэ­хуэ­жырт, я щыуагъэхэм гу лъаригъэ­тэжырт, я IэдакъэщIэкIхэр нэхъыфI хъун папщIэ. Ап­хуэдэу лъэпкъ журналистикэм ныбжьы­щIэ куэд хуигъэсащ абы.
Командировкэхэм къыщикIыжахэм деж газетым щылажьэхэм Чыланий къэ­дувыхьырт. «Мис мыпхуэдэ гуэдз е нартыху бэлыхь къагъэкIащ ди мэкъумэ­шыщIэ­хэм», - жиIэу, гуэдз щхьэмыж Iэ­рамэ е нартыху кIэчанышхуэхэр иIыгъыу, и нэгум гуфIэгъуэр кърихыу ны­щIы­хьэжырт редакцэми, здэщыIахэм я хъыбар гъэщIэ­гъуэну къытхуиIуэ­тэ­жырт. Ар ­Къущхьэхъу хъу­пIэхэми куэдрэ кIуэрти, Iэщыхъуэхэм я лэжьэ­кIэр, я псэукIэр зригъащIэрт, репортаж гъэщIэгъуэнхэри итхыжырт.
Мэкъумэш IэщIагъэм хуеджауэ фIэкIа пщIэнтэкъым ар - абы и IэнатIэ псоми фIыуэ хищIыкIырт, Iэщ гъэхъунми гъавэ щIэнми я щэхухэм щыгъуазэт. Чыланий и лъэ зытемыува, езыр къыщамы­цIыху къуа­жэ ди республикэм иту пIэрэ жытIэу дгъэщIагъуэрт. Итуи ди фIэщ хъуртэкъым – абы щы­хьэт техъуэрт и тхыгъэхэр. 
МэкъумэшыщIэхэм пщIэшхуэ яхуи­щIырт абы. IуэхущIапIэхэм я унафэщI IэкIуэлъакIуэхэр, IэщIагъэлIхэр, жэ­мыш, Iэщыхъуэ, механизатор пашэхэр фIыуэ ицIы­хурт, я лэжьыгъэфIхэри хэIущIыIу щи­щIырт республикэ газетым, адрейхэм щапхъэу яхуигъэлъагъуэу. 
Журналистикэм и жанр псори фIы ды­дэу къигъэIэрыхуэрт Бекъаным, ауэ псом хуэмыдэжу хуэIэзэт очерк тхыным. ЦIыхум и пщIэр зыIэт, лэжьакIуэфIым и ­гъащIэ гъуэгуанэм щыгъуазэ узыщI тхыгъэшхуэ куэд къыте­хуащ адыгэ газетым, Бекъан Чыланий и цIэр щIэдзауэ. Къапщтэмэ, абы и къалэмыпэм къы­щIэкIащ Къэбэрдей-Балъкъэ­рым щыщу Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр зы­хуагъэфэща псоми ятеухуа, бзэ дахэкIэ тха очеркхэр, нэгъуэщI лэжьакIуэфI куэдми я Iуэху зехьэкIэм цIыхухэр щигъэгъуэзащ. 
Мыри бгъэщIагъуэ хъунущ - лъэпкъ газетым и зы къыдэкIыгъуи а зэманым дунейм къытехьакъым абы и Iэдакъэ къыщIэкIа тхы­гъэ - ар инми цIыкIуми - те­мыту.
И журналист гъуэгуанэм щынэхъыщ­хьэу, мыхьэнэшхуэ щызи­Iэу къилъы­тэхэм я гугъу едгъэ­щIы­ну зыщыхуэдгъэзам, нэхъы­жьыфIым къыджиIауэ щытащ:
- Ди лъэбакъуэ нэхъ узыщыгуфIыкI хъунухэм яхызобжэ адыгэ­хэр нэхъыбэу зэрыс лъахэхэм къыщыдэкI лъэпкъ газетхэр тхыгъэхэмкIэ дызэхъуажэу 1974 гъэм едгъэжьауэ зэрыщытар, - игу къигъэкIыжырт Чыланий. - «Социалистическэ Адыгей», «Ленин нур» газетхэм едгъэхьу щIэддзат республикэм и мэкъу­мэш хозяйствэм и зыужьыкIэм, и лэ­жьакIуэ, колхоз пашэхэм ятеухуа тхыгъэхэр, напэкIуэцIхэр. Апхуэдэ тхы­гъэ дыдэхэр дэри къытхуа­гъэ­хьырти, «Ленин гъуэгум» къытеддзэрт. Псом хуэмыдэу гулъытэ нэ­хъыбэ хуэтщIырт мэкъумэ­шы­щIэхэм я зэхьэзэхуэм, я лэжьэкIэ пэрытым. ЗэпыщIэныгъэ быдэ дяку дэлъу дызэдэлэжьащ «Социалистическэ Адыгейм» щыщ Пэнэф Сэфар, БрантIы Къазбэч, «Ленин нурым» и корреспондент Даур Жэхьфар сымэ. Ди мэкъумэшыщIэ пашэхэм я зэхьэзэхуэ къызэдгъэпэщат, ахэр зэрыдгъэцIы­хуат, хьэщIапIэ зэхуэдгъэ­кIуат. Псалъэм папщIэ, Бахъсэн районым щыIэ «Красный Кавказ» колхозым и бригадир пашэ Шакъ Мыхьмуд, Адыгейм и Щоджэн районым партым и XXII съездым и цIэр зэрихьэу щыIэ колхозым и бригадир Даур Анзор сымэ, а хозяйст­вэхэм я унафэщI­хэр зэIудгъэщIащ. Апхуэдэ зэ­пыщIэныгъэхэр Къэрэшей-Шэрджэсым и лэжьакIуэ пашэхэми ­яхудиIащ. ЖыпIэ хъунущ адыгэбзэкIэ къыдэкI газетхэр а зэманым а IуэхуфIым зэкъуигъэувауэ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, апхуэдэ зэ­пыщIэныгъэр пIалъэкIэ зэпыуауэ щытащ, иужькIэ ар къы­дэзыхыжахэм, адэкIи къыпызы­щэ­хэм фIыщIэ лей яхуэфащэщ.
Апхуэдэ щIыкIэкIэ, Бекъаным и цIэри ди IуэхущIапIэ пашэхэми, абыхэм я унафэщIхэми я лэ­жьэкIэм и хъыбари фIыкIэ щыIуауэ щытащ ди къуэш республикэхэми. НэгъуэщI жэрдэм куэди газет лэжьыгъэм къыхилъхьэу щы­тащ Бекъаным.
«Уней лъапсэ» фIащауэ газетым напэкIуэцI иIащ. Ари игъэ­хьэзыру щытащ Чыланий. Абы къытридзэрт къуажэ­дэсхэм, щIы Iыхьэ зиIэ къалэдэсхэм я ха­дэхэм зэрелэжьыпхъэм теухуа тхы­гъэ­хэр. Сыт хуэдэ пIалъэм къриубы­дэу дэтхэнэ къэкIыгъэр хэсэн ­хуейми, абы щIыгъэпшэр етыпхъэми, жыгхэр, хадэ­хэкIхэр зэрызехьапхъэми щыгъуазэ ищIырт. НапэкIуэцIыр нэхъ гъэщIэгъуэн хъун папщIэ, IэщIагъэлIхэм яIущIэурэ епсалъэрт, цIыхухэм къахуэщхьэпэн чэнджэщхэр абыхэм къапихырти, гуры­IуэгъуафIэу къахутридзэжырт. Уеблэмэ хадэ­хэкI­хэм, пхъэщхьэ­мыщхьэхэм къа­хэпщIыкI хъу ерыскъыгъуэ­хэм я гъэ­хьэзырыкIэри къытехуэрт а напэ­кIуэцIым. А тхыгъэ­хэм къапэджэжу, уп­щIэ­хэр кърату, фIыщIэ къыхуащIу письмо куэ­дыкIей къыIэрыхьэрт Чыланий.
Журналистикэм къыдэкIуэу, Чыланий икIи тхакIуэт. «ЩIалэ­гъуэ хьэлъэ», «КъэгъэшыпIэм и деж»­ повестхэр, и ­очеркхэр щы­зэхуэхьэса «Вабдзэ Iумахуэ» жы­хуиIэ тхылъхэр бзэ дахэкIэ тхащ, сюжет гъэщIэгъуэни яIэщ.
Апхуэдиз лэжьыгъэм хунэс Бекъаныр икIи цIыху зэпIэзэрытт, шыIэныгъэ зы­хэлът. Щыпкъагъэ жыхуиIэ псалъэм къиубыд хьэл-щэн дахэ хэлът абы. Гупыр игъэгупырт, и гушыIэкIэри дахэт, щабэт. 
Илъэс тхущIым щIигъукIэ лъэпкъ журналистикэм хьэлэлу хуэлэжьа, абы и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэ­зыщIа Бекъаным къэрал гулъыти мымащIэу игъуэтащ. Абы КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъыр тIэунейрэ - 1962, 1978 гъэхэм - къы­хуагъэ­фэщащ, 1971 гъэм «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденыр къратащ. Журналистикэм щиIэ зэфIэкIыр зэрыиным и щыхьэту, 1983 гъэм ­«КъБАССР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ, КПСС-м и ­ЦК-м, СССР-м и Министрхэм я Советым, ВЦСПС-м я ЩIыхь тхылъхэр, Хэку зауэшхуэм и зэманым зэфIигъэкIа лэжьыгъэ­хэм папщIэ дамыгъэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ.
ЦIыху гуапэу, гугъуехьхэм къапимыкIуэту дунейм тета, лъэужь дахэ къэзыгъэна Бекъан Чыланий Машэ и къуэр 2016 гъэм мэкъуауэгъуэм и 18-м дунейм ехыжащ, ауэ ар нобэми IэфIу дигу илъщ зыдэлэжьахэм, гуапэу ягу къагъэкIыж зыцIыхуу щытахэм.

«Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэхэр.