Шейныч зэмылIэужьыгъуэхэр

Ди зэманым лIэужьыгъуэ куэду щыIэ шейнычхэр къэунэхуным ипэ ар пасэрейхэм къагупсысащ. Пасэм ахэр къыхащIыкIырт ятIэм, дыщэм, дыжьыным, жэзым... Пасэрей Китайм ди эрэм ипэкIэ I500 гъэм жэзым къыхащIыкIа шейныч щащIауэ щытащ. «Исин ятIэкIэ» еджэрт Китайм X лIэщIыгъуэм щащIын щIадза шейнычхэр къызыхащIыкIа ятIэ плъыжь – фIыцIафэм. Ар Цзянсу провинцэм, Исин къалэм, къыщыщIахырт. Китайм шейныч зэращI ятIэ щыIэмэ, XV–XVI лIэщIыгъуэхэм Японием шейнычыр къыщыхащIыкIырт шыгуным. Абыхэм тхыпхъэ дахэхэр тращIыхьырт IэпщIэлъапщIэхэм. Апхуэдэ шейнычхэм «тецубинкIэ» еджэрт. Шейныч нэхъ тIорысэ дыдэу къалъытэ I5I3 гъэм ящIауэ щытар, археологхэм къагъуэтыжар.

Европэм шейнычхэр къыщыунэхуащ XVII лIэщIыгъуэм. Абы щыгъуэ шей ефэныр цIыхухэм яфIэфI хъуат. XVIII лIэщIыгъуэм Инджылызым шейныч къыщыхащIыкIыу къаублат къупщхьэм – ахэр егъэлеяуэ быдэт. XIX лIэщIыгъуэм шейнычхэр ятIэ гъэжьам къыхащIыкIыу щIадзащ, абы хуабагъэр куэдрэ зэрихъумэм гу лъатэри. XVIII лIэщIыгъуэм дунейм къыщацIыхуащ графит шейнычхэри. Абдж шейнычхэр цIыхухэм я гум дыхьащ, шейр абы къызэрыщыкъуалъэр, псы гъэвар плъыфэ дахэ иIэ зэрыхъур зэрыплъагъум къыхэкIкIэ. XIX лIэщIыгъуэм къагупсысащ шейр къэзыгъэхуэбэж тегъэувапIэ зиIэ шейнычхэр. Япэ электрическэ шейнычыр I89I гъэм Великобританием щащIауэ щытащ. 
Дунейм шейныч нэхъ ин дыдэу къыщалъытащ США-м, Вирджинием щыIэр, I938 гъэм метри 4 и лъагагъыу ящIауэ щытар. Дунейм тет музей зэхуэмыдэхэм щахъумэ шейныч лIэужьыгъуэ гъэщIэгъуэнхэр – абыхэм къахощыж тхыдэ, щэнхабзэ щIэинхэр. Японием щыIэщ шейныч теплъэ зиIэ музей абрагъуэ. Абы метр 74-рэ и лъагагъщ. Музейр рекордхэмкIэ Гиннесс и тхылъым иратхащ.

ГЪУЭТ Синэ.
Поделиться:

Читать также: