Гукъыдэж къозытым ущыхуэпэжым деж

ЩIалэгъуалэм гулъытэшхуэ ягъуэту, абыхэм я дуней лъагъукIэм фIы и лъэ­ныкъуэкIэ зезыгъэужь пэхуэщIэхэр ­къыхалъхьэкIэрэ я Iуэхухуэр утыку ­къихьэу зыбжанэрэ лъандэрэ зэре­кIуэ­кIым гу лъытэгъуейкъым. Ар икIи гурыIуэгъуэщ. ЩIалэгъуалэращ къэ­кIуэнур зейр, ахэращ пщэдейрей махуэхэм щалъагъуну зыхуейхэмкIэ жэрдэмщIакIуэхэр, нобэрей махуэхэм зэ­хъуэкIыныгъэхэр къыхэзылъхьэхэр.

ЩIалэгъуалэращ жыджэру щIэныгъэр, егъэджэныгъэр, гъуазджэр, щэнхабзэр, спортыр ипэкIэ зыгъэкIуатэр, я гуащIэ халъхьэурэ дэтхэнэ зы IэнатIэми зезыгъэузэщIыр. ЖыпIэнуращи, щIалэгъуалэ Iуэхухэр щыIэныгъэм и гуащIэщ, зэкъуэбгъэувэмэ, къару лъэщи ирокъу. А къа-           лэн мытыншыр зи пщэ дэзылъхьэжахэм ящыщщ «Пэрытхэм я зэщIэхъееныгъэм» Къэбэрдей-Балъкъэрым щиIэ щIыналъэ къудамэр. Зэгухьэныгъэм лэжьыгъэшхуэ хелъхьэ абы и унафэщI Шыпш Аслъэн. Ди гуапэу «Адыгэ псалъэ» газетым и щIэ­джыкIакIуэхэр щIалэщIэм и гупсысэхэм фыщыдогъэгъуазэ.
Къэралпсо мыхьэнэ зиIэ зэгухьэныгъэм  и пашэхэм ящыщ хъуа щIалэщIэр и жы­ла­гъуэ Iуэхухэм нэхъ куууэ щыхыхьащ ­КъБКъУ-м. ЮриспруденцэмкIэ IэщIагъэ зэзыгъэгъуэта щIалэр КъБКъУ-м илъэсийкIэ щылэжьащ, игъуэта щIэныгъэмкIэ ­ныбжьыщIэхэм ядэгуашэу. Шыпшым ­гуапэу игу къегъэкIыж езыгъэджахэм, ­гъуэгу захуэм хуэзыунэтIахэм, щIэныгъэм хэзыгъэгъуэзахэм ящыщу ГъукIэпщокъуэ Мурат, ДыщэкI Мадинэ, Блий Риммэ, Шо­къум Юрэ, ХьэцIыкIу Iэсият, нэгъуэщIхэри.
«Дерсхэм щIадзэным ипэ къихуэу зы сыхьэткIэ нэхъ пасэу еджапIэм дыкъекIуа­лIэрт, егъэджакIуэхэм япэгъунэгъуу тIы­сы­пIэхэр дубыдын щхьэкIэ. ДэркIэ мы­хьэнэшхуэ иIэт абыхэм жаIэхэм ящыщу зы псалъэ дэдмыгъэхуу дигу идубыдэным, иужькIэ ар ди IэщIагъэм къыщыдгъэ­сэбэпыжыным. УнэтIакIуэ тхуэхъуахэм яхуэ­мыфащэ фIыщIэ щыIэкъым - зыпэрыт Iуэ­хум фIыуэ хащIыкIырт, дыдрагъэхьэхын щхьэкIи, я зэфIэкI псори ирахьэлIэрт. Тхы­лъым имыхуа щытыкIэ Iэджэ зэрыщыIэм, абыхэм дэ даIууэнкIэ, уеблэмэ зэблэгъэ­кIын хуейуэ IэнатIэ дыIуувэнкIэ зэрыхъунум и гугъу къытхуащIырт. Абы дыкъызэригъалэрти, Iэмал къэтлъыхъуэу, хэкIыпIэхэр зэ­Iудгъэувэу дызэхьэрхуэру ди гупсысэр псы уэрым ещхьу къэдутIыпщырт. Егъэджа­кIуэ­хэми дыкъызэпаудакъым, атIэ дытрагъэгушхуащ. Аращ IэщIагъэр фIыуэ дэзыгъэ­лъэгъуар, абы къыдатар ди ужь итхэм ­деж нэтхьэсыжыну гурыщIэ къытхэзылъхьар», - жеIэ Шыпшым.
ЩIалэгъуалэм яхэтыныр, абыхэм гъуазэ яхуэхъуныр сыт щыгъуи и хъуэпсапIэу ­щытащ Аслъэн. Курыт еджапIэм щыщIэ-сам щегъэжьауэ ар хэтщ щIалэгъуалэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм, и гупсысэхэм утыку яриту. «Пионер зэгухьэныгъэхэр щыкъутэжым, я пIэм иувэну зэхуэсыгъуэхэм зыбжанэрэ сапэплъащ. АрщхьэкIэ апхуэдэ гуэри къыхэзылъхьэн къыщыкъуэмыкIым, сытегушхуэри КъБР-м и Япэ Президенту иIа КIуэкIуэ Валерэ деж сытхауэ щытащ, сабийхэмрэ щIалэгъуалэмрэ зэкъуэзыгъэувэ жылагъуэ зэгухьэныгъэ къызэригъэпэщыну селъэIуу. «Хэгъэгу ныбжьыщIэ» фIэщыгъэр зэстыжа зэгухьэныгъэр зэрылэжьэну щIыкIэр къызэщIэзыубыдэ хабзэри зэхэзгъэувэжауэ щытыгъат. Ар къыщыхъуар 2000 гъэращ», - игу къегъэкIыж Шыпш ­Аслъэн.
ЩIалэ гумызагъэм къеныкъуэкъу хъуэп­сапIэхэр нахуапIэ щыхъуар илъэс 20 дэкIа нэужьщ. 2022 гъэм дунейм къытехьащ къэралым и щIалэгъуалэр зэкъуэзыгъэувэ зэгухьэныгъэр. «Пэрытхэм я зэщIэхъееныгъэм» и щIыналъэ къудамэм и унафэщIу ягъэувари Шыпш Аслъэнщ. «Пэжыр жы­пIэмэ, гъуэгу хъарзынэ къэткIуат абы ипэ къихуэу, щIалэгъуалэм я пэхуэщIэхэр          утыку итхьэу, лэжьыгъэ гуэрхэмкIэ уна­фэщIхэм зыкъедгъэлъагъуу, жылагъуэ мы­хьэнэ зиIэ жэрдэмхэмкIэ цIыхубэм гу зылъед­гъатэу. Сэ къызэрызгурыIуэмкIэ, а гъуэгур зан­щIэу хуэкIуэрт иджы зи унафэр къысIэщIалъхьа зэщIэхъееныгъэм. Абы къыхыхьэ ­хъунущ зи ныбжьыр илъэси 6-м ит цIыкIухэм къыщегъэжьауэ илъэс 25-рэ ирикъуа щIалэгъуалэм нэс. Абыхэм я унэтIакIуэ къалэныр къэзыщтэфынур зи ныбжь ирикъуа, лэжьыгъэкIэ къыхэща, зи зэфIэкIыр щIалэгъуалэм ябгъэдэзылъхьэфыну егъэ­джа­кIуэхэрщ, ущиякIуэхэрщ, жылагъуэ лэ­жьа­кIуэхэрщ. Абыхэм къызэрагъэпэщ ха­сапIэ­хэр, зэхуэсыпIэхэр, Iэнэ хъурейхэр, щIэнIуа­тэ­хэр, хуейр екIуалIэу, и есэныгъэхэм защригъэужьу, и гупсысэхэм щыхагъа­хъуэу. Къыхэзгъэщыну сыхуейт ди зэщIэ­хъееныгъэм и япэ махуэхэм щегъэ­жьауэ адэ-анэхэм я гулъытэшхуэ зэрыдгъуэ­тыр, ахэр щIэгъэкъуэн къызэрытхуэхъур. Ар къэгъэнауэ, ди лэжьыгъэр КъБР-м и Iэтащ­хьэ КIуэкIуэ Казбек и нэIэ щIэтщ, уеблэмэ ар ди унэтIакIуэ нэхъыщхьэу щытщ, ди зэ­щIэ­хъееныгъэм и ЗэзыгъэуIу советым и уна­­фэщIыр аращ», - жеIэ Шыпшым.
Пэж дыдэу, «Пэрытхэм я зэщIэхъее­ныгъэм» сыт хуэдэ Iуэху имылэжьыр?! ­Ахэр тегъэпсыхьащ къекIуалIэ сабийхэмрэ ­щIалэгъуалэмрэ дэзыхьэххэм. Гулъытэ пыухыкIахэр ягъуэт, псалъэм папщIэ, егъэ­джэныгъэм, щIэныгъэмрэ технологиемрэ, ды­къэ­зыухъурехь дунеймрэ щIыуэпсымрэ, щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ, спортым, хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм, дипломатиемрэ дунейпсо зэхущытыкIэхэмрэ, туризмэмрэ зекIуэмрэ, псэкупсэ гъэсэныгъэмрэ тхыдэ щIэжымрэ, нэгъуэщI куэдми.
«Дэ ди пщэ къыдэхуэ лэжьыгъэхэр зэщIа хъун папщIэ, къэралпсо икIи хэгъэгупсо мыхьэнэ зиIэ пэхуэщIэхэм иужь дитщ. Апхуэдэщ, псалъэм и хьэтыркIэ, «Тхыдэр зыхъумэхэр», «Унагъуэ гуп зэкъуэтхэр», «Ди хьэблэм щыщ щIалэгъуалэр», нэгъуэщI­хэри. Дэтхэнэ зыми ныбжьыщIэхэм я гъащIэм щIэщыгъуэ гуэр къыхелъхьэ, ар куп­щIэ зиIэ IуэхугъуэхэмкIэ егъэнщI. «Ди хьэблэм щыщ щIалэгъуалэр» зыфIэтща пэхуэщIэхэм ди сабиигъуэм диIа джэгукIэхэр къигъэщIэрэщIэжыну пщэрылъ зыщещIыж. Махуэр зи кIыхьагъым сабийм телефоныр IэщIэлъу интернетым иткIэ, и зэхэщIыкIым зиужьынукъым, ар цIыхум яхэтыфу, езым хуэдэхэм бгъэдыхьэкIэ ­къахуигъуэтыфу щытын хуейщ. Аращ ар зыхуэгъэпсар. «Уи хъуэпсапIэхэр уи фIэщ щIыи…» зыфIэтща пэхуэщIэри щIагъуэщ. Абы щIалэгъуалэр зытемыгушхуэ IуэхухэмкIэ жэрдэм къарет, лъэбакъуэхэр гушхуауэ ярегъэч. Апхуэдэ зэхьэзэхуэ икIи зэхуэсы­гъуэ куэд диIэщ, ди щIэблэр абы къытхуе­шалIэ къудеймэ, псэкIи, гукIи, акъылкIи ­нэхъ хуэщIа зэрыхъуным шэч къытед­мы­хьэу», - зеумысыж Аслъэн.
Шыпшыр иригушхуэу топсэлъыхь иужьрей лъэхъэнэхэм къыхалъхьэ жэрдэ­мыщIэм - гуащIэдэкI гъэсэныгъэр къэгъэ­щIэ­рэщIэжыным хуэгъэпсауэ зэхагъэува IуэхугъуэщIэм. «Пэрытхэм я зэщIэхъееныгъэр» иужь итщ «агроклассхэр» къызэригъэпэщыну. «Мы блэкIа гъатхэм гуэдзхэкI зэмылIэужьыгъуэхэр хэтсэри, къытекIа ­гъавэр зыхузэфIэмыкIхэмрэ зи закъуэ къэнауэ псэу нэхъыжьхэмрэ яхуэдгуэшащ. Лэ­жьыгъэмкIэ хьэрхуэрыгъэр сабийхэм я зэхуаку къызэрыдилъхьэм и мызакъуэу, ­гууз-лыуз яIэу къэгъэтэджынри къызыхэкI Iуэху щхьэпэщ - уи щхьэ закъуэм фIэкIа къыпфIэмыIуэхуу дунейм утетмэ, гъащIэм къыпхуищIэну фIыгъуэхэм ящыщ куэд пфIэкIуэду къысщохъу», - жиIащ Шыпш Аслъэн.
Зи унафэ ищI зэщIэхъееныгъэм щIыпIэ-щIыпIэкIэрэ къыщызэIуих къудамэхэми я гугъу ищIащ Аслъэн. «Мы гъэм КъБКъУ-м къыщызэIутхын ди гугъэщ апхуэдэ зы къудамэ. Ди гуапэ хъунущ пэрытхэмрэ унэ­тIа­кIуэхэмрэ университетым щIэс студентхэмрэ абы и егъэджакIуэхэмрэ къахыхьэмэ. Ди къудамэ КъБКъУ-м иджыри къэс къы­щызэIудмыхами, иужьрей илъэситIым абы лэжьыгъэшхуэ щедгъэкIуэкIащ. Псалъэм и хьэтыркIэ, «Университет зэблэкIыгъуэхэр» зыфIэтща Iуэхур хуэгъэпсащ еджапIэр къэзыуххэм я ужь къиувэну ныбжьыщIэхэр унэтIыным, къыхах IэщIагъэм и кIуэраб­гъухэмкIэ ядэгуэшэным, абы хэлъ фIагъ псоми къадэкIуэу, зыIууэнкIэ хъуну щы­щIэныгъэхэмкIэ гъэгъуэзэным. Ар, сызэреплъымкIэ, мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхущ. Шэч къытесхьэркъым КъБКъУ-мрэ дэрэ гуа­щIафIэу дызэрызэдэлэжьэнум», - жеIэ Шыпш Аслъэн.
УнафэщI щIалэм хьэкъыу и фIэщ мэхъу «Пэрытхэм я зэщIэхъееныгъэм» дяпэкIи Къэбэрдей-Балъкъэрым зэрызыщиубгъунур, абы къыхыхьэ щIалэгъуалэм щIыналъэм и зыужьыныгъэм хуэгъэза IуэхуфI куэд зэрызэфIагъэкIынур. Дэри «Пэрытхэм я зэщIэхъееныгъэм» ищI гуращэ дахэхэр къехъулIэну ди гуапэщ.
ШУРДЫМ  Динэ.