УафэщI пыдзахуэхэм я махуэ

БлэкIа мыжыжьэм къызэрыхэщыжымкIэ, уахэм къикIыу ди планетэм къытехуа «Тунгус метеорит» мывэ скъар абрагъуэр ди къэралым Сыбыр лъэныкъуэмкIэ щиIэ и щIыналъэм, нэхъри дгъэбелджылымэ, псыхъуэхэу Ленэрэ Тунгускэрэ я зэхуаку дэлъ мэзылъэ тIуащIэм 1908 гъэм мэкъуауэгъуэм и 30-м «щепсыхат». Аращ Астероидым и дунейпсо махуэр а далэм щIытрагъэхуари. 

КъызэрекIуэкIар 

Зи гугъу тщIыр зэрыгъэувыпхъэм ехьэлIауэ 2014 гъэм утыкушхуэм япэу къыщыпсэлъауэ къалъытэр «Queen» уэрэджыIакIуэ гупым а зэманым гитаристу икIи макъамэтхыу хэта, астрофизикэ щIэнцыгъэми «хуэIэзэу» дунейм тета Мэй Брайанрэ режиссёр Рихтерс Григрэщ. А тIум ар даIыгъат «В612» фондым и гъэзэщIакIуэ унафэщI Реми Даникэрэ НАСА-м и астронавт Швайкарт Расселрэ. 
АтIэми, абы теухуа унафэр къыщащтар ООН-м и Ассамблее Нэхъыщхьэм и зи чэзу зэхуэсыу 2016 гъэм дыгъэгъазэм и 6-м екIуэкIарщ, зэрыщыжаIамкIи, «мывэ скъар абрагъуэхэм къытхуахьынкIэ хъунум жылагъуэр щыгъуазэ щIын щхьэкIэщ». 
Жэрдэмыр зытегъэхуэн хуей махуэр къадэзыщтар Хьэршыр джынымкIэ зэгухьэныгъэрщ, абыкIэ арэзы хъуар Уахэ щIэншэр мамыр IэмалхэмкIэ къэгъэсэбэпынымкIэ комитетырщ. 
ЖэрдэмщIакIуэ гупым хэтхэм абыкIэ зыхуагъэзат ЩIы Хъурейм къэралу тетым я еджагъэшхуэхэмрэ технологхэмрэ, лъэхъэнэ дызыхуэкIуэхэм ди планетэр астероидхэм ящыхъумэным хуэгъэзауэ лэжьыпхъэхэм дяпэкIэ нэхъ тегъэчыныхьауэ тепсэлъыхьын зэрыхуейм къыхураджэу. ИкIи, зи гугъу тщIа а дэфтэрыр даIыгъащ щIэныгъэлIхэу, технологхэу, щэнхабзэм и лэжьакIуэхэу, хьэрычэтыщIэхэу Докинз Ричард, Най Билл, Гэбриел Питер, Леонов Алексей, Торн Кип, Лорд Рис Мартин, Кокс Брайан, нэгъуэщIхэми. ИтIанэщ ООН-р а Iуэхум щыхэплъар.

Астероид-метеорит-метеор

АстероидкIэ йоджэ Дыгъэм къедза и къэухьым имыкI пкъыгъуэхэу «планетэ» жыхуэтIэхэм нэхърэ куэдкIэ нэхъ цIыкIухэм. Абыхэм я нэхъыбэр щIэныгъэлIхэм зэралъагъур джэдыкIэм нэхърэ нэхъ иныжу хэша теплъэ яIэущ. Зэпэхъурейхэр куэдкIэ нэхъ мащIэщ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, абыхэм жьыи щызепщэкъым хьэуакIэ узэджэ хъун гуэри яIэкъым. Къыхэгъэщыпхъэщ, «астероид» зыфIэщыпхъэ уафэщIхэр зыхуагъэдэнур нэгъэсауэ иджыри къыздэсым язэрыхузэхэмыгъэкIари. Дауэ щIыи, 2006 гъэ пщIондэ астероидхэм щхьэкIэ «планетэ цIыкIу» щыжаIи къэхъуащ.
МетеориткIэ зэджэр астероидым и зы Iыхьэу, ди планетэм и хьэуам къыщыхыхьэкIэ къыщызэхэлындэрэ и кIэм нэс щызэхимысхьэжу, щIы щхьэфэм къылъэIэсынкIэ хъунухэрщ. 
Метеор жыхуэпIэ хъунур ЩIы Хъурейм и хьэуам къанэ щымыIэу щызэхисхьэж уафэщI цIыкIухэрщ.
ЩIэныгъэлIхэм къызэрабжамкIэ, Дыгъэм зэрызыщIишэ и къарум (гравитацэм) жыжьэ IуимыгъэкIыу, уахэм итщ зи зэблэупIэр километрым нэхърэ нэхъ ин астероиду мелуан 1,1-м къыщыщIэдзауэ мелуани 2-м нызэрыхьэс. Абы щыгъуэми хьэршыр зэпрызыгъэз уафэщI цIыкIухэм ящыщу зи зэпрыупIэр километри 3-м нэхърэ нэхъ инхэр дэркIэ шынагъуэшхуэ къэзышэщ, ахэр ди планетэм, языныкъуэхэм дежи егъэлеяуэ, гъунэгъущэ къызэрытхуэхъур къэтлъытэмэ. 

Геофизикэри щыхьэтщ

ЩIы Хъурейм къылъэIэса метеорит нэхъ инхэм ящыщщ Африкэм щыIэ Намибие къэралым къыщагъуэтыжа мывэ «кIанэ» телъыджэр. Абы и зэпрыупIэр метри 3-м ноблагъэ, тонн 60-м щIигъу и хьэлъагъщ. И зэхэлъыкIэм и процент 84-р гъущIщ. А щIыпIэм ар щыщехуэхар, зэрыхуагъэфащэмкIэ, илъэс мин 80 ипэкIэщ. Iэхэлъахэм щыпсэу фермерым абы гу щылъитар 1920 гъэращ.
Ди планетэм илъэс мин 13 ипэкIэ къытехуауэ щыта метеорит нэхъ шынагъуэхэм хабжэ 1984 гъэм Антарктидэм къыщалъэгъуа, АLH84001 нагъыщэ зрата мывэ скъар абрагъуэр. Ар, зэрыхуагъэфащэмкIэ, Марс уафэщI тпыIудзам жьэхэуа нэгъуэщI хьэршырыкIуэ пкъыгъуэ абрагъуэм къыгуифыщIыкIа пкъыгъуэщ, кIуэ ар ЩIы Хъурейм къызэрылъэIэсар мыгурыIуэгъуэ дыдэми. Астрофизикхэм къызэрабжамкIэ, абы и ныбжьыр илъэс меларди 4,5-м ноблагъэ.
Дауи, мы Iуэхум хуэгъэзауэ зи гугъу щIыпхъэхэм ящыщщ 2013 гъэм Урал бгы екIуэкIым адэкIэ къыщыс Челябинск къалэм щхьэщылъэтыкIыу километр 70-кIэ абы пыIуха Чебаркуль жылэм зы километркIэ пэжыжьэ хыжьей цIыкIум «хэукIурияуэ» щыта метеоритри. Мывэ пыдзахуэу абдеж къыщагъуэтыжахэм, псори зэхэту, килограмм 650-рэ я хьэлъагът. 
КъризэщIэткъуэжу къыхэдгъэщынщи, Астероидым и дунейпсо махуэр хуэгъэзащ хьэршым къилъэтыкIа пкъыгъуэ абрагъуэхэр дыщыпсэу ЩIым гъунэгъу къыщыхуэхъукIэ, абы къыхэкIыуи къыщыжьэхэуэкIэ, а Iуэхугъуэхэм мыхъумыщIагъэу къашэнкIэ хъунур зыхуэдизым жылагъуэр щыгъуазэ щIыным.