Гъэмахуэм пхъэщхьэмыщхьэ, мэракIуэ, хадэхэкI щIэщыгъуэхэм я хъугъуэщи, нэхъри щIэщыгъуэщ а зэманыр. Абыхэм куэду яхэлъщ узыншагъэмкIэ сэбэп хъу витаминхэр. Нэр жан хъунымкIэ, гур тэмэму лэжьэнымкIэ, шхалъэ узыр гъэхъужынымкIэ, лъыр зегъэкIуэнымкIэ, нэгъуэщI куэдымкIи сэбэп мэхъу пхъэщхьэмыщхьэхэмрэ мэракIуэ лIэужьыгъуэхэмрэ. Дытепсэлъыхьынщ абыхэм ящыщу балиймрэ мэракIуэмрэ.
Балией
Балиейр дахащэу гъагъэ, къыпыкIэри тфIэфIу тшхы жыгщ. Дэтхэнэ къэкIыгъэми хуэдэу, абы езым и «хьэлхэр» иIэжщ, ар цIыхухэм къагъэунэхуу къазэрыIурыIэфIэрэ куэд щIащ. Балиейр метррэ ныкъуэрэ, метритI нэхъыби хъу жыгщ, балийIэрысэ плъыжь хъурейхэр къыпыкIэу. ЛIэужьыгъуэу I50-м щIигъу мэхъу. Илъэсым къриубыдэу балиейм ику иту Iэрысэ 7 000 хуэдиз къыпокIэ. БалийIэрысэ нэхъ пIащэхэр сантиметритI хуэдиз мэхъу. Археологие къэхутэныгъэхэр щыхьэт зэрытехъуамкIэ, балийр яцIыхуу, шхыным халъхьэу щытащ иджыри илъэс 10 000 япэкIэ.
Урысейм япэу балиейр щыхасэу щIадзащ XIV лIэщIыгъуэм. 2007 гъэм Большие Бакалды къуажэм балийм и музей къыщызэIуахащ. XIX лIэщIыгъуэм а щIыпIэр цIэрыIуэу щытащ боярин Морозовым и балией хадэхэмкIэ. Балиейхэр ику иту мэпсэу илъэс 20-30-кIэ. Ауэ къахокI куэд дыдэрэ псэухэр. Инджылызым щыIэщ илъэс 150-рэ зи ныбжь, метри 13-кIэ дэкIеяуэ. ЩIэныгъэлIхэм хуагъэфащэ балийм и Хэкур иджырей Ираныр здэщыIэ щIыпIэрауэ, ауэ ар щыIащ Кавказми, хы ФIыцIэ Iуфэм пэгъунэгъуу.
XVI лIэщIыгъуэм Германием узыншагъэмкIэ сэбэп къэкIыгъэхэр зэрыт зэрыгъуазэ тхылъ къыщыдагъэкIауэ щытащ. Балийм теухуауэ абы Iыхьэ псо итщ. Японием «сакура» жыхуаIэ я лъэпкъ жыгри балий лIэужьыгъуэм хеубыдэ. Гъатхэпэм и 27-м абы щагъэлъапIэ сакурэр къыщыгъагъэм и махуэр. Жыгыр апхуэдэу телъыджэу зэщIэгъэгъауэ зэрыщытыр махуитху къудейщ. Белорусым щыIэ Глубокое къалэм балийм и фэеплъ дэтщ. Абы илъэс къэс щокIуэкI балийм и фестиваль.I997 гъэм щегъэжьауэ США-м и штатхэм ящыщ зым - Ютэм - и дамыгъэу ягъэуващ балийр.
Балийр тхьэмбылымкIэ, шхалъэмкIэ сэбэпщ, цIыхум и псыхуэлIэр ирегъэкI, зи жей къэмыкIуэхэми я хущхъуэгъуэщ. Ар лъыр зекIуэнымкIи сэбэп хъууэ къалъытэ, инфаркт, инсульт зиIа сымаджэхэм яшх хъунущ. Балийм хэлъщ клетчаткэ, витамин А, В, С – хэр, джыщIяе, калий, железэ.
МэракIуэ
МэракIуэр IэфIщ, узыншагъэмкIэ сэбэпщ, зэмылIэужьыгъуэ куэдуи щыIэщ. Ар плъыжьым нэмыщI, нэгъуэщI плъыфэхэри къыщIыхьэу къэкIыфынущ. ЩыIэщ мэракIуэ тхьэмбылыфи, хужьи, балиифи, гъуэжьи. 2012 гъэм США-м япэу къыщагъэкIауэ щытащ «Шакъафэ телъыджэ» зыфIаща мэракIуэ лIэужьыгъуэр. 2021 гъэм мэракIуэ нэхъ хьэлъэ дыдэ къигъэкIауэ щытащ Израилым щыщ жыггъэкI Ариэль Чахи. Ар грамм 322-рэ хъурт. МэракIуэ лIэужьыгъуэу 600-м нэблагъэ щыIэщ. И жылэр и кIуэцIым илъкъым мэракIуэм, атIэ и гущIыIум хэпхъащ. Зы мэракIуэм жылэ щыкъуейуэ 200-м нэблагъэ хэлъщ. Языныкъуэ мэракIуэхэр метр ныкъуэкIэ дэкIеифынущ. Хадэм илэжьыхь IэщIагъэлIхэм мэракIуэ зэмылIэужьыгъуэ куэд ягъэкI. Дэтхэнэ щIыпIэм сыт хуэдэ лIэужьыгъуэ къыщыкIынуми ящIэ абыхэм, къэкIыгъэм зэрыкIэлъыплъ Iэмалхэри къагъэIурыщIэ. ЩыIэщ щIыIэми уаеми пэлъэщ мэракIуэ лIэужьыгъуэхэри, хуабэвэхыр зэзэгъхэри. МэракIуэм куэду хэлъщ С, В витаминхэр, калий, клетчаткэ. Абы гум, шхалъэм я лэжьэкIэр ирегъэфIакIуэ, Iэпкълъэпкъыр нэхъ жан ещI, махуэ къэс пшхымэ, псантхуэхэми йоIэзэ. Китайм мэракIуэ тхьэмпэхэр къагъэсэбэп, шхалъэ узыр ирагъэхъужу.
Урысейм щыIэщ мэракIуэм и музей. Ар Саратов областым хиубыдэ Балаковэ къалэм дэтщ. Музейр 2014 гъэм къызэIуахащ, абы мэракIуэм и фестиваль щекIуэкIа нэужь. Музейм щахъумэ мэракIуэм и теплъэр зиIэ хьэпшып цIыкIуфэкIухэр, тхылъхэр, сурэтхэр, нэгъуэщIхэри.
ЦIыкIу-цIыкIуу упщIэтарэ, абы хухэха хъуржын цIыкIум илъыжу I969 гъэм мэракIуэ къыздащтауэ щытащ «Аполлон - II» хьэрш кхъухьым исахэм. МэракIуэр яшхатэкъыми, къыздашэжат зыри къыщымыщIауэ. Илъэс 19 дэкIауэ, мэракIуэ аргуэру хьэршым здахьат «Атлантис» кхъухьымкIэ. МэракIуэм махуэ хэха иIэщ, ар ягъэлъапIэ бадзэуэгъуэм и 9-м.
