Зи гъащIэр лъэпкъ щIэныгъэм щхьэузыхь хуэзыщIахэм я цIэр къыдэхыжыныр цIыхугъэм къигъэув Iуэхуу зэрыщытым и гугъу умыщIми, къытщIэхъуэ щIэблэм я зэхэщIыкIым зэрызрагъэужьынум, я дуней лъагъукIэм зэрызрагъэубгъунум и хьэтыркIэ ахэр къэIэтыжыпхъэщ, гъуэгущIэ тегъэувэжыпхъэщ. Апхуэдэщ зи цIэр куэдым ямыщIэ, ауэ адыгэ щIэныгъэм гуащIафIэу хуэлэжьа IуэрыIуатэдж, тхакIуэ, зэдзэкIакIуэ, егъэджакIуэ Меркицкэ Iэмин и къуэ Рашид.
Рашид и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэри илъэс бжыгъэкIэ зэхуихьэсыжу щIэныгъэхутэ институтым и архивым хилъхьахэри иджыри къыздэсым зэгъэуIуауэ дунейм къызэрытемыхьар щIэныгъэм дежкIэ щыщIэныгъэшхуэт. IуэрыIуатэмкIэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр езыгъэкIуэкIхэм фIэкIа, абы и Iэрытххэм щыгъуазэ куэд щыIэтэкъым. Ауэ щыщIэныгъэр гъащIэм зэригъэзэхуэжа хуэдэщ. Меркицкэм и щIэныгъэ икIи литературэ щIэиныр зэрыIыгъыу тхылъ бэлыхь дунейм къызэрытехьэрэ куэд щIакъым. КъыдэкIыгъэм игъуэта фIэщыгъэри езым хуэфэщэжщ. «УгъуеякIуэм и пхъуантэ» фIэщыгъэ хьэлэмэтыр зыгъуэта тхылъым ихуа IуэрыIуатэхэр архивым къыхэзыхыжу литературэ тхыгъэхэр 1930 гъэхэм къыдэкIахэм къизыхыжу тедзэным хуэзыгъэхьэзыра Агъыржанокъуэ Симхъан хуэмыфащэ фIыщIэ псалъэ щыIэкъым. Ар темызэшэжу илъэс бжыгъэкIэ зыбгъэдэта лэжьыгъэм тхылъ фафIэшхуэ къищIыкIащ, лъэпкъ щIэныгъэр ипэкIэ зэригъэкIуэтэнумкIэ гугъапIэ къыуиту.
Меркицкэ Рашид и щIэиныр къыдэгъэкIыным гугъуехь зыбжанэ пылъу къыщIэкIащ. Ахэр зэрыщыткIэ адыгэ тхыбзэр зытету щыта латин хьэрфкIэ тхат, а тхыгъэбзэр зыщIэж, жэрыгъэкIэ къизыджыкIын куэд дыдэ зэрыщымыIэжым къыхэкIыу псалъэхэр зырызыххэу иджырей тхэкIэм хуэгъэкIуэн хуей хъуащ. Ауэ къарурэ далэрэ зыхьар абы и закъуэкъым. Меркицкэ Рашид къигъэпсэлъа нэхъыжьыфIхэр еджэкIэ-тхэкIэ зымыщIэу къуажэм къыдэмыкIыу игъащIэми щыпсэуа защIэт. Щхьэж зыщыщ лIакъуэрэ зыщыпсэу къуажэрэ и бзэрэ псэлъэкIэрэ зыгъэIурыщIэ нэхъыжьхэм жьы хъуа, нобэм ямыщIэж, езы IуэрыIуатэзехьэхэр щыпсэуа къуажэхэм щIагъуэу ямыщIэж псалъэ куэд дыдэ къыхэхуэрт. Абыхэм я мыхьэнэр къэгъуэтыным, ахэр и пIэ игъэувэным къызэрымыкIуэу лэжьыгъэшхуэ текIуэдащ. Iуэху мыублэ блэ хэсщ, жаIэ адыгэхэм. Ежьа Iуэхум хэлъ гугъуехьхэм щымышынэу Агъыржанокъуэ Симхъан дэтхэнэми я зэфIэхыным и ужь икIакъым, и гуращэхэри зригъэхъулIащ.
«УгъуеякIуэм и пхъуантэ» тхылъышхуэр IыхьиплIу зэхэтщ. «Зэхуихьэсыжа IуэрыIуатэхэр», «ЗэдзэкIыгъэхэр», «И IэдакъэщIэкIхэр», «КъыхужаIахэр» фIэщыгъэхэр зыгъуэта едзыгъуэхэм дэтхэнэми Меркицкэм и гуащIэдэкIыр зэрыин дыдэр къигъэлъагъуэу щапхъэ куэд къыщыкIуащ. «Зэхуихьэсыжа IуэрыIуатэхэр» едзыгъуэм къыщыкIуащ щIэныгъэлIым илъэс зыбжанэкIэ зэхуихьэса уэрэдыжьхэр, тхыдэжьхэр, пшыналъэхэр, нэгъуэщIхэри. Абыхэм ящыщ куэдыр зыщIэж урихьэлIэнукъым, ар къэгъэнауэ, кIыхьу, шэщIауэ, дэху имыIэу тхыжауэ къытрадзахэми къахэкIынукъым. Абы и лъэныкъуэкIэ Меркицкэм итхыжахэр щIэныгъэм дежкIэ зы лъэбакъуэфI мэхъу.
Меркицкэ Рашид зэдзэкIакIуэ Iэзэт. Абы адыгэбзэм къригъэзэгъащ Шевченкэ Тарас и усэхэр, Чарушин Евгений и литературэ таурыхъхэр, нэгъуэщIхэри. Адыгэбзэм зиужьынымкIэ, нэхъапэкIэ щыжыIа мыхъуа гупсысэ щхьэхуэхэр тхыбзэм къыщыIуэтэн и лъэныкъуэкIэ ахэр псыпэхэшу щытащ. «ЦIыхум уэрэд жеIэ» («Человек поет») тхылъ цIэрыIуэм Рашид и тхыгъэ зыбжанэ ихуащ. Меркицкэм и Iэдакъэ къыщIэкIащ поэмэ зыбжанэ. Ахэр урысыбзэкIэ зэрадзэкIащ. Нобэр къыздэсым а тхыгъэхэм я мыхьэнэр кIуэдакъым, тха зэрыхъуа адыгэбзэри умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым.
НапэкIуэцI 340-рэ хъу тхылъыр бжыгъэкIэ 300-у фIэкIа къыдэкIакъым. Ар мащIэщ, ауэ абы къызэIуих адыгэ ду- нейр апхуэдизкIэ щхъуэкIэплъыкIэу къолъагъуэ, абы къиIукI адыгэбзэр апхуэдизкIэ щIэщыгъуэу зэхыбозри, щIэблэ ирибгъэсэну, лъэпкъ щIэжыр кърипIэтыну уасэ яIэкъым.
Бийм пэщIэту зэуапIэм имыхьами, Рашид абыхэм зэрапэщIэувэн Iэщэ иIащ - щIэныгъэ. Ар дунейм къытезыгъэхьа Натыхъуей хэкуми къэзылъхуа лъэпкъми а щIэныгъэмкIэ яхуэлэжьащ, ар Iэщэ гуащIэти, абыкIэ бийри хигъэщIащ. Илъэс 30 фIэкIа иримыкъуу зэрыпхъуакIуэхэм яIэщIэкIуэда щIалэм и цIэр лъэпкъым щIыщымыгъупщэн Iэджэ фIыщIи бгъэдэлъщ. Абы и цIэр къыдэхыжыныр, ди щIэблэм егъэщIэныр хэт и дежкIи хьэкъщи, а хьэкъыр тщхьэщызыха, апхуэдиз гуащIэдэкIыр къытхузэзынэкIа Агъыржанокъуэ Симхъан хуэфащэ пщIэр къыпхуэмыIуэтэну инщ.
Сурэтри тхыгъэри
ТАБЫЩ Мурат ейщ.
