Гъуэгухэр сэбэпщ икIи зэранщ

ЩIым телэжьыхьхэмрэ эколог-щIэныгъэлIхэмрэщ нэхъыбэу гу лъызытэр Кавказ Ищхъэрэм и щIыуэпсым гъуэгу-транспорт системэхэр къызэрытехьэлъэм.

Урысей Федерацэм и Конституцэм и 1-нэ Iыхьэм и 9-нэ статьям дыщрохьэлIэ «УФ-м щIымрэ щIыуэпсым и нэгъуэщI хъугъуэфIыгъуэхэмрэ къыщагъэщхьэпэ, щахуэсакъ, гъащIэм и тегъэщIапIэ нэхъыщхьэуи, щIыналъэ зэхуэщхьэхуэхэм лъэпкъыу исхэм я гуащIэдэкI хэкIыпIэуи къалъытэ» псалъэхэм. 

ЦIыхухэм я узыншагъэм дежкIэ сэбэп хъугъуэфIыгъуэхэр Кавказ Ищхъэрэм и куэдщ. Абы и лъэныкъуэкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэщ псэм егуэпылIэ щIыпIэ зыкъизыххэмрэ абыхэм щаухуэ зыгъэпсэхупIэ унэхэмрэ зыхуей хуэгъэзэнымрэ зэпэщу зехьэнымрэ. Апхуэдэуи зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым, курорт-бальнеологие, турист Iуэхутхьэбзэхэр дапщэщи фIагъ лъагэ яIэу цIыхухэм ябгъэдэплъхьэфу щытын щхьэкIэ, ахэр щыбгъэзащIэ щIыпIэм и щIыуэпсым щысхьын зэрыхуейри.

Дэ дощIэ, зыжьэдэтшэ жьыр къабзэу щыгъэтынымкIэ жыгхэр сэбэпышхуэ зэрыхъур. Абы къыхэкIыуи дызыблэкI мыхъун Iуэхугъуэ щхьэпэу къоув зыгъэпсэхуным, узыншагъэр щызэтегъэувэжыным хуэгъэза Iуэхутхьэбзэхэр цIыхухэм щыхуагъэзащIэ «тэхъуанэхэм» жыг, мэз гуэрэн зэмылIэужьыгъуэхэр щигъэтIысыкIынри. 

Дызэрыт зэманым къигъэув мардэхэм тетщIыхьмэ, туризмэм зыщедгъэубгъуну къыхэтх щIыгур «щIыуэпс хъугъуэфIыгъуэхэмкIэ къулейщ» жытIэкIэ зэфIэкIыркъым, атIэ ар икIи екIуэлIапIэхэмкIэ, иджырей зэпыщIэныгъэхэмкIэ гъэпсауэ щытыпхъэщ.

ХьэщIагъэ щрах щIыпIэм абы ехьэлIа хабзэ-бзыпхъэхэр зэрыщыубзыхуар ящыщщ дунейпсо туризмэм гулъытэ нэхъ ин дыдэ зыхуищIхэм. ЗыплъыхьакIуэр здежьам хабзэ-бзыпхъэу щызекIуэхэм, и блэкIар зыхуэдэм хегъэщIыкIынымрэ дегъэхьэхынымрэ мыхьэнэшхуэ яIэщ.

ЗыгъэпсэхукIэм хуэлажьэ IэнатIэм цIыхухэр щIымахуэми ешэлIа хъун папщIэ, ар здэщытыр бальнеологие (псырэ ятIэкIэ еIэзэныр) и лъэныкъуэкIи къызэрызэгъэпэщам и пщIэм нэхъри хегъахъуэ. ИкIи Къэбэрдей-Балъкъэрым, зэрыщыту къатщтэмэ, Кавказ Ищхъэрэм и турист IуэхущIапIэхэм зи гугъу тщIы Iуэхутхьэбзэхэм хуэдэхэри  зэрыщагъэзащIэм и хъыбарыр дэнэкIи щызэлъэгъэIэсыпхъэщ. Абы щхьэкIэ технологием и IэмалыщIэхэри къэгъэсэбэпын зэрыхуейр нэрылъагъущ.

Зы жыIэгъуэу щIэдгъэбыдэжынщи, щIыуэпсым и фIыгъуэхэр щыкуэд щIыпIэм дунейр щыуэтIпсытIми цIыхухэр къешэлIа зэрыхъуным а Iуэхум телажьэхэр хущIэкъупхъэщ. ИтIанэщ зызыгъэпсэхунухэр гъэм и кIыхьагъкIи а щIыпIэм щыкIуэнур. 

Хэгъэгухэм туризмэм зыщегъэужьыныр, зэрынэрылъагъущи, епхащ абыхэ езышалIэ гъуэгухэр зыхуэдэми.

Кавказ Ищхъэрэм цIыхухэм зыщагъэпсэхун IуэхукIэ зэфIэкIышхуэ зэриIэм дэтхэнэри дыщыгъуазэщ. КIуэ пэтми зи бжыгъэм хэхъуэ туристхэр къезышэкI транспортымрэ абыхэм ядэщIыгъу хьэпшыпхэмрэ нэхъ зэгуауэр дыкъэзыухъуреихь дунейм и плIанэпэ телъыджэхэм ящыщу зэрыщытауэ иджыри къыздэсым нэхъ хъума хъуа е езыр-езыру къызэтена,зи къабзагъэкIэ зыхуэдэ щымыIэ щIыпIэ дэхащэхэрщ.

XX лIэщIыгъуэм икухэм Кавказ Ищхъэрэм и курыхым къыщызэрагъэпэщат «Кавказ биосферэ заповедник» зыфIаща мэзгъэфIэныр, и щIыбагъым къыдэт къуршыжьхэр и «щIэгъэкъуэнрэ» курорт-санаторэ ухуэныгъэхэр ихъуреягъкIэ къепщIэкIыжауэ. 

ЩIыуэпсымрэ гъуэгухэмрэ

Мэзкъуэдыуэ хагъэунэхукIа щIыпIэ дахэхэр мы зэманми зэрыдиIэм и зы щхьэусыгъуэщ транспорт зэмылIэужьыгъуэхэм я «лъэр» абыхэм иджыри къыздэсым зэрынамыхусыфар. АтIэми, а щытыкIэ къекIуми псынщIэ дыдэу зихъуэжыфынущ, щIыпIэ пхыдзахэм цIыхухэр нэзышэс автомобиль гъуэгухэм зэрызрагъэубгъуу.

Апхуэдэ ухуэныгъэщIэхэм, куэдым къызэралъытэмкIэ, ящыщщ Iуащхьэмахуэ бгыжь уардэм и дыгъэмыхъуэ лъэныкъуэмкIэ къыщыщIэж псы хущхъуэхэм гъунэгъу дыдэу убгъэдэзышэ асфальт гъуэгущIэр.

Ауэ щыхъукIи, пхъашэ бгъэдыхьэкIэм жьыуэпсри щIыуэпсри хуэхамэщ. Алъандэрэ къызэригъэщIауэ хъума хъуа, цIыхуIэ зылъэмыIэса щIыпIэ дахащэхэр икIи телъыджэхэр зи гугъу тщIа мы гъуэгум ещхьхэм «зэрыщIагъэткIукIынум» щIэныгъэлIхэм шэч къытрахьэркъым, зыкIи яхуэмыгъэзэкIуэжыфын хэщIыныгъэшхуэ къызэрыдэкIуэнуми ирогузавэ.

Апхуэдэу, Экологиер шынагъуэншэу щыгъэтынымкIэ дунейпсо щIэныгъэ академием и академик, профессор, техникэ щIэныгъэхэмкIэ доктор ЗекIуэрей Аслъэни ящыщщ абы теухуауэ и Iуэху еплъыкIэр къэзыIуатэхэм:

«Дауи, мы гъуэгум Балъкъ и псыхъуащхьэхэр цIыху кIуапIэ ищIащ. Ар туризмэм зегъэубгъуным теухуауэ дызэрыт зэманым къигъэув пщалъэхэм ящыщ зыуэ къыщIэкIащ. Ауэ, дэ дызэреплъымкIэ, а зекIуапIэм мылъкурэ ахъшэу трагъэкIуэдар къыщхьэпрыкIыжу ирикъунут, а Iуэху дыдэр иризэфIэбгъэкI хъууэ, Псы хущхъуэхэм тыншу икIи псынщIэу унэзыдзыс, абы къыдэкIуэуи и щIыуэпсым сыткIи зэран хуэмыхъу, и къабзагъэми емыгуауэ, щIыгум щхьэщыIэтыкIа бжьамиишхуэм и кIуэцIым къыщызыкIухь транспорт системэщIэр яухуатэмэ.

Мыпхуэдэ зекIуэкIэр къыхэзых туристым, зэман лей иримыгъэхьу, Iуащхьэмахуэ лъапэ къыщыхутэфынут. ИкIи лыжэкIэ бгыжь уардэм и джабэ нэкIухэм зыкърезыгъэхьэхын зыфIэфIхэмрэ Балъкъ и псыхъуащхьэхэм къыщыщIэж псы пщтырхэмкIэ зэIэзэну зи мурадхэмрэ, къыщыщIидзам жэщ щрамыхыу, а махуэ дыдэм и пшапэ зэхэуэгъуэм къыздикIам ягъэзэжыфынут».

Кавказым и ищхъэрэ лъэныкъуэр къызэхъуапсэ хъун турист кIуапIэу щыдгъэтыну ди гугъэмэ, дэ зыщыдгъэгъупщэнкIэ Iэмал зимыIэщ абы и экосистемэм (жьыуэпсымрэ щIыуэпсымрэ) хуабжьу дыхуэсакъын зэрыхуейри. Ар къыдэхъулIэн щхьэкIэ, япэу зи яужь дихьэпхъэ Iуэхугъуэхэм ящыщ зыуэ къоув дыкъэзыухъуреихь дунейм емыгуауэ транспорт лIэужьыгъуэщIэхэм делэжьынымрэ ахэр нобэрей ди гъащIэм и зы Iыхьэ щIынымрэ…

КЪУМАХУЭ Аслъэн.