IэпщIэлъэпщIагъэр къызыдекIуэкI

Пасэ зэманым шыкIэпшынэ макъамэ Iэмэпсымэр дэтхэнэ адыгэ унагъуэми Iэмал имыIэу иIэт. Абы къиIукI макъ хьэлэмэтыр лъэпкъ макъамэм и тхыпхъэм щабэу хэухуэнат. Махуэшхуэм шыкIэпшынауэ 12-м нэс ирагъэблагъэрт, чэзууэ еуэну. АрщхьэкIэ блэкIа лIэщIыгъуэм а Iэмэпсымэр хуэмыфащэу ящыгъупщэж хъуащ.

Абы гу лъитэри, шыкIэпшынэр зэфIигъэувэжащ цIыхубэ Iэмэпсымэхэр зыщI IэпщIэлъапщIэ, музыкант Ойберман Владимир. Абы ар, уеблэмэ тIэкIу иригъэфIэкIуат, Iэмэпсымэм иджыри бзэпситI хилъхьэри. Апхуэдэу ар къагъэщIэрэщIэжу щIадзащ, ди зэманми къызэрыхыхьэжыр нэрылъагъущ.

«ШыкIэпшынэ» фIэщыгъэр езыр къызытекIар псалъитIщ: шыкIэмрэ пшынэмрэ. «ШыкIэкIэ» абы йоджэ, бзэпсхэри зэпыщIапIэри шы щхьэцым къыхащIыкIыу щытащи.

БлэкIа зэманым зэпыщIапIэр яшэщIын папщIэ къагъэсэбэпу щытащ псэущхьэ дагъэ. Теплъэ зэхуэмыдэ зиIэ шыкIэпшынэхэм урохьэлIэ: къамэ, кхъуафэжьей теплъэ зиIэхэм, хъурейхэм е къуапиплI зиIэхэм. Iэмэпсымэр ящIын щхьэкIэ къагъэсэбэп кIейр, чэщейр е екIэпцIэр. Абы къищынэмыщIауэ, Iэмэпсымэм и пкъыр Iэмал имыIэу упщIэтауэ щытын хуейщ. Къэбэрдейхэм зэращI хабзэм и гугъу пщIымэ, абы и пкъыр дэшхуей къыхащIыкI. Япэм щыгъуэ а жыгыр лъапIэу къалъытэрти, езы Iэмэпсымэми адрей дунейм пыщIэныгъэ хуиIэу къащыхъурт абы щеуэкIэ.

ШыкIэпшынэ е къамыл къагъэсэбэпу щытащ псым хэхуахэр къыщалъыхъуэкIэ. УэрэджыIакIуэр псы Iуфэм ирикIуэрт, Iэмэпсымэм еуэурэ. Псы щIагъым кIуар зыщIэлъ щIыпIэм абы и макъыр щызэпыурт…

Апхуэдэуи сымаджэ цIыхум деж пшынауэр ирагъэблагъэрт, и шыкIэпшынэм къиIукI макъым лIэм и псэр игъэгуфIэфыну къалъытэу.

Адыгэм IэпщIэлъапщIагъэр и лъым хэту къохъу. Апхуэдэ цIыхущ зэрысабийрэ пэщащэ зэпыту, зыгуэрхэр и IэкIэ ищIу къэхъуа Бэрэгъун Аслъэни. «Зы хьэпшып гуэр къысIэрыхьамэ, ар зэрызэпкърылъым сфIэгъэщIэгъуэну сеплъу, зэпкърысх-зэпкърыслъхьэжу, - жеIэ абы. -  Иджыблагъэ телевидениемкIэ зыгуэрым мыпхуэдэу щыжиIэрт: «ЦIыхум къыдалъху IэщIагъэр тынш дыдэу къыхуэщIэнущ. Щхьэж зреупщIыж: сытыт махуэ къэс пщIэншэу схуэщIэнур? - жиIэу». Абы къикIращи, уи гумрэ уи псэмрэ фIэфIу узэлэжьращ IэщIагъэу къыхэпхын хуейр». 

Бэрэгъуныр зэгуэр дыщэкI хъуну щIэхъуэпсат, ауэ гъунэгъуу абы щыхуеджэн щимыгъуэтым, Налшык политехникэ еджапIэм техник-электрик IэщIагъэр щызэригъэгъуэтащ, Тэрч районым ЩэнхабзэмкIэ и унэм, «Тэрч налмэс Iэмэпсымэхэр» заводым щылэжьащ. Абы и сабиигъуэм хэлъа хьэлыр къыщхьэпэжагъэнщ, илъэситI хъуауэ ар йолэжь Iэпэпшынэ, шыкIэпшынэ, пхъэтIыркъ, пхъэцIыч, нэгъуэщI макъамэ Iэмэпсымэхэри щIыным. ЦIыху зэчиифIэм лъэныкъуэ куэд къыхузэщIоубыдэри, Дей къуажэм иIа «Эпизод» ансамблми Аслъэн бэрэбанэ еуэу зэман гуэркIэ хэтащ, макъамэ етх.

Лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэхэр и гум илъу къекIуэкIами, Iэпэпшынэм елэжьыну щытегушхуар, ахэр зэрыхуэщIынур фIыуэ ищIэу, и ныбжьэгъу Хьэтыхъу Эдуард абы зыкъыхуигъэза нэужьщ. Ахэр зэгъусэу зи гугъу тщIа ансамблым зэдыхэтати, Хьэтыхъум щыгъупщатэкъым Аслъэн гитарэ зэхуэмыдэхэр зэригъэпэщыжыфу зэрыщытар. Абы щапхъэ зытрихын Iэмэпсымэ къыхуихьри, апхуэдэу и япэ Iэпэпшынэр Бэрэгъуным ищIащ. Апхуэдэу Аслъэн зритыжащ зэрысабийрэ игу илъ IэпщIэлъэпщIагъэм.

 «Иджыпсту цIыхубэ Iэмэпсымэхэр цIэрыIуэ хъужащ, нэхъыбэрэ къыщагъэсэбэп макъамэ щрагъэтх студиехэм. Мы IэщIагъэм мылъку къызэрыпэмыкIуэрами сщIэркъым, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, IэпщIэлъапщIэхэр мащIэщ. Сэ, къапщтэмэ, куэд щIауэ сыщIэхъуэпсырт пхъащIэ Iуэхум зеспщытынуи, лъэрыгухэм (станок) я зэхуэдитIыр езым зэрыхъукIэ зэзгъэпэщыжащ».

ШыкIэпшынэ зэращIым куэд щIакъым зэрызыщигъэгъуазэрэ - тхьэмахуитI къудейщ. И адэ къуэшым и къуэр апхуэдэ зы Iэмэпсымэ хуейуэ къыщелъэIум, абы и щапхъэ къигъуэтри, ари ищIащ. Мы зэманым Iэпэпшынэу 8-рэ шыкIэпшынэу 2-рэ ищIагъэххэщ.

- Адыгэхэм я дежкIэ лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэхэм я мыхьэнэр ин дыдэт. Iэпэпшынэм и къур (гриф) пхъэ псом къыхащIыкIырт. Сэ ар Iыхьэ зыбжанэу зэкIэрызогъапщIэ, зэман дэкIа нэужь, зэблэмыун щхьэкIэ. Ар бжейм, псейм, дейм, мыIэрысейм, хуэрэджэм, пкIейм къыхэпщIыкIыну фIыщ. ШыкIэпшынэм и щIагъыр - кхъужь жыгым, ищхьэр - псейм, и кIыр - пкIеймрэ пхъэ плъыжьымрэ къыхызох, - дыщегъэгъуазэ Аслъэн и IуэхущIэм. - Пхъэр, зэрыхабзэу, бжьыхьэм гъэхьэзырыпхъэщ, псы къыщIэкIыныр къэувыIа нэужь. ШыкIэпшынэ шабзэм (смычок) щхьэкIэ шыц къагъэсэбэпу щытащ, бзэпсхэр, зэрысщIэмкIэ, тIым и кIэтIийхэм къыхащIыкIырт. Иджыпсту Iэмэпсымэм пкърыплъхьэну псори хьэзыру ящэ. Мы Iуэхум ехьэлIауэ сэ гъэсакIуэрэ щапхъэрэ сиIакъым, школым лэжьыгъэмкIэ дерсхэм дыщыпэщэща мыхъумэ. ЖысIэнуращи, ди хабзэхэр, щэнхабзэ щIэиныр тхъумэну дыхуеймэ, сабий гъэсапIэхэм къыщыщIэдзауэ мы Iуэхум епхауэ щIэныгъэ зыбгъэдэлъ цIыхухэр щыIэн хуейщ. НэгъуэщIу хъунукъым».

БАГЪЭТЫР Луизэ.