Мы махуэхэм илъэси 105-рэ ирикъуащ лъэпкъ еджагъэшхуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ Нало Ахьмэдхъан Хьэмырзэ и къуэр къызэралъхурэ (1921 - 2010). ПщIэшхуэрэ щIыхь лъагэрэ зыхуащIу дунейм тета нэхъыжьыфIыр Къэбэрдей-Балъкъэрым и мызакъуэу, Адыгейми Шэрджэсми щыцIэрыIуэт. Налом бгъэдэлъа щIэныгъэфIым, зэчий иным, цIыхугъэ лъагэм, акъылыфIагъымрэ зэхэщIыкI куумрэ къапэкIуат а цIыху щэджащэм, егъэджакIуэ Iэзэм, тхакIуэ цIэрыIуэм, зауэлI хахуэм игъуэта апхуэдэ жылагъуэ гулъытэр. АдыгэлI нэсу дунейм тета и къуажэгъу цIэрыIуэм теухуащ «Адыгэ псалъэм» и щIэджыкIакIуэ икIи и ныбжьэгъу пэж, УФ-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм хэт Iэщнокъуэ Олег къытхуигъэхьа тхыгъэр.
«Урыхудэсхэм я мызакъуэу, адыгэ дунейр зэрыщыту дызэрыгушхуэ, дызэрыпагэ щIэныгъэлIщ, тхакIуэщ, хэкулIщ Нало Ахьмэдхъан Хьэмырзэ и къуэр. ЛIэщIыгъуэ ныкъуэм щIигъукIэ Налор жыджэру адыгэ лъэпкъ литературэм хэтащ. Абы и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэм ящыщ дэтхэнэри гъэнщIащ гъащIэм, дызыхэпсэукI лъэхъэнэм и пэжымкIэ, цIыхум и гурыгъу-гурыщIэхэр къызэригъэлъэгъуэфа къару лъэщкIэ, адыгэм игъащIэ лъандэрэ къыддекIуэкI лъэпкъ хабзэхэмрэ нэщэнэхэмкIэ. ТхакIуэ, еджагъэшхуэ, щIэблэ куэдым я унэтIакIуэ, щIэныгъэ, художественнэ тхыгъэ мымащIэм я автор Нало Ахьмэдхъан, жыпIэнурамэ, хэлъхьэныгъэ ин хуищIащ ди литературэм.
Къэбэрдей лъэпкъ литературэм Ахьмэдхъан къыщыхыхьар ХХ лIэщIыгъуэм и 50 гъэхэрщ. КъБКъУ-м и IэщIагъэлIу, егъэджакIуэу щыту, Нало Ахьмэдхъан зэфIэкIышхуэ къыщигъэлъэгъуащ рассказ жанрым. ИужькIэ Налом зрипщытащ икIи къехъулIащ повестхэри романхэри тхыныр. ТхакIуэ гуащIафIэм и тхыгъэхэр «Iуащхьэмахуэ» журналым, «Ленин гъуэгу» (иджы «Адыгэ псалъэ») газетым щIэх-щIэхыурэ къытехуэрт а зэманым. Налом и тхыгъэхэм ящыщ куэди тхылъ щхьэхуэуи къыдэкIащ. Апхуэдэхэщ, къапщтэмэ, «Урыху акъужь» (1960), «ГушыIалъэ» (1963), «Лъагъуэхэмрэ гъуэгухэмрэ» (1969), «Рейхстагым адыгэбзи тетщ» (1972), «Къэрэгъул зэблэкIыгъуэ» (1972), «Пшэплъ жыжьэхэр» (1984), «Бжьэр къэпщIащ» (1987), нэгъуэщIхэри. Ахэри, Налом и «Нэхущ шу» роман гъуэзэджэри адыгэ прозэм зезыгъэузэщI хэлъхьэныгъэ ин хъуащ. Налом и IэдакъэщIэкIхэр ди литературэм и фIыпIэхэм халъытэу псалъэ купщIафIэ куэд хужаIащ абы и ныбжьэгъу тхакIуэхэу, критикхэу Сокъур Мусэрбий, Шэвлокъуэ Пётр, Тхьэзэплъ Хьэсэн, МэшбащIэ Исхьэкъ, Башиев Хъусен, Гуртуев Сэлихь сымэ, нэгъуэщIхэми. Теппеев Алим Нало Ахьмэдхъан «къэбэрдей литературэм и пщыуэ» къилъытащ. Абы и псалъэхэм пищэу адыгэ тхакIуэ икIи критик цIэрыIуэ Къэжэр Хьэмид итхыгъащ: «Егъэлеиныгъэ лъэпкъ хэмылъу жызоIэри, иджырей адыгэ литературэр здынэса лъагапIэр, КIыщокъуэ Алим и романхэм къадэкIуэу, зыкъомкIэ епхащ Нало Ахьмэдхъанрэ Къэрмокъуэ Мухьэмэдрэ я къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэм.
Нало Ахьмэдхъан и романхэр, повестхэр, рассказхэр щIэрыщIэу щIэзджыкIыжурэ, си нэгум къыщIохьэ американ тхакIуэ цIэрыIуэ Хемингуэй Эрнест и теплъэ екIур. А тхакIуэ гъуэзэджэм и къалэмыпэм къыпыкIа дэтхэнэ художественэ лэжьыгъэми хыболъагъуэ щхьэ закъуэ гъащIэм зэрызыщидзейр, закъуэныгъэ щIыIэм къыIэщIэкIыу ныбжьэгъухэм яхыхьэну, Iуэху гуэрхэм дахьэхыну зэрыхущIэкъур. Апхуэдэущ зэрыпсэуар нобэ зи гугъу тщIы Нало Ахьмэдхъан: ныбжьэгъуфIхэр и куэду, фIыуэ илъагъу, дэзыхьэх Iуэхухэр зэфIихыу, жылагъуэм пщIэрэ нэмысрэ щиIэу. А щIыхьыр абы къилэжьащ хэлъа лIыгъэмкIэ, лъэпощхьэпохэм къапимыкIуэту зэрыщытамкIэ, хэлъа хьэл-щэн екIумрэ пэжагъымкIэ. А псоми щIэдзапIэ щагъуэтар Ахьмэдхъан и адэ Хьэмырзэрэ и анэ Гуэщпагуэрэ и адэшхуэ Жанхъуэтрэ я дежщ. Абыхэм яхэлъа щэныфI псори щызэхуэхьэса хъуат а адыгэлI щыпкъэм и хьэлым, и дуней тетыкIэ екIум, Iуэху зехьэкIэ дахэм. ЛIыгъэ хэлъу Ахьмэдхъан и унагъуэм ядигъэващ и адэр 1937 гъэм зэрагъэкIуэдар. Налохэ я быным (зэкъуэшитхумрэ я шыпхъу закъуэмрэ) я нэхъыжь Ахьмэдхъан и анэкъилъхухэм яхуэсакъащ зауэм ипэ илъэсхэми, мафIае лъэхъэнэми, абы къыкIэлъыкIуа зэман гугъуми. «Шынэхъыжьым и офицер сомым унагъуэр гъейм мызэ-мытIэу дыIэщIихащ, - игу къигъэкIыжырт зэкъуэшхэм ящыщ Аскэрхъан. – Лъэмыжхэр ухуэнымкIэ инженер IэщIагъэр зэман кIэщIым къриубыдэу зэзыгъуэта Ахьмэдхъан Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм апхуэдэхэр щиухуащ, фронтым и линием къыдэкIуэу, СССР-ми Европэм хыхьэ къэралхэми. Апхуэдэурэ си къуэшыр Берлин нэсащ, абы и Рейхстагым и блынхэм адыгэбзэкIэ щытхащ».
И ныбжьыр илъэс 20-м щхьэдэха къудейуэ Хэку зауэшхуэм и лыгъейм хыхьа Ахьмэдхъан игъащIэкIэ щымыгъупщэжыну игу къинауэ щытащ а зэман гущIэгъуншэр. А лъэхъэнэр абы шэщIауэ къыщигъэлъэгъуэжащ куэдым гуимыхуж ящыхъуауэ щыта и рассказхэм. Налом абыхэм лъэныкъуэ куэдкIэ къыщигъэлъэгъуащ цIыхум хэлъыфынкIэ хъуну хьэл-щэн псори, зыхэт гузэвэгъуэм емылъытауэ. Ахэр псори тхащ тхыдэм и пэжыр я тегъэщIапIэу.
Хэку зауэшхуэм лIыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъагъуэу хэта Налор дзэ къулыкъум къыпэрыкIыжа нэужь, Къэбэрдей пединститутым щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызригъэгъуэтащ, иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр и тегъэщIапIэу диссертацэ купщIафIэ итхащ. Ар илъэс 50-м щIигъукIэ щылэжьащ КъБКъУ-м, щIэныгъэлI нэс къищIыкIауэ, егъэджакIуэ Iэзэу, унэтIакIуэ IэкIуэлъакIуэу, а псоми къадэкIуэу къалэмыр тхэным хуигъэлэжьащ. А ехъулIэныгъэ лъагэхэм зыкIи къапимыкIуэт унагъуэ дахи иухуат Ахьмэдхъан. Абырэ и щхьэгъусэ Мариерэ насыпыфIэу зэдэпсэуащ, бынищ: къуитIрэ зыпхъурэ къащIэхъуащ. Даути, НэIиби, Ирини лъэпкъ хабзэм тету ягъэсащ нэхъыжьхэм, щIэныгъэфIрэ IэщIагъэрэ ирагъэгъуэтри, гъащIэм лъэ быдэкIэ хагъэуващ.
Нало Ахьмэдхъан иригушхуэр адыгэхэм ди закъуэкъым, атIэ Каквказ Ищхъэрэ щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэми гулъытэ ин хуащI а хэкулIым и творчествэм, бгъэдэлъа щIэныгъэмрэ зэфIэкI лъагэмрэ ящымыгъупщэу. Абы теухуауэ къыхэзгъэщыну сыхуейт Осетие Ищхъэрэ-Алание Республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу лэжьа Ходов Кямал жиIауэ щытар: «Налохэ осетин лъабжьэ яIэу зэрыщытыр хьэкъщи, дэри хэхауэ пщIэшхуэ худощI а адыгэлI щэджащэм, дилъ зэрыщIэтым дригушхуэу, дрипагэу».
Акъыл шэщIа, гупсысэ куу, дуней еплъыкIэ къызэрымыкIуэ, зэчий лъагэ зыбгъэдэлъу Алыхьым къигъэщIа Нало Ахьмэдхъан и фэеплъыр мыкIуэдыжынхэм ящыщщ, дауи. Лъэхъэнэ куэдым я лIыхъужьу къекIуэкI адыгэлIым и ужьыр махуэ лъэпкъым тхухъу».
