«ЛъэужьыфIэ хъуащ» жаIэ адыгэхэм гъуэгу бгъуфIэ хэзыша, лэжьыгъэ купщIафIэ къызэзынэкIа, лъэпкъым и пашэу, хэкум и гъуазэу псэуа цIыхум щхьэкIэ. А псалъэхэр хуэфащэщ зи гъащIэ псор и лъахэмрэ и хэкуэгъухэмрэ я зэIузэпэщыныгъэм тезыухуа, зи акъылрэ зэфIэкIрэ Хэкушхуэм къыхуэзыгъэсэбэпа, Iулыдж лъагэрэ пщIэ инрэ иIэу дунейм тета политик цIэрыIуэ, къэрал лэжьакIуэ жыджэр, унафэщI губзыгъэ, цIыху щыпкъэ КIуэкIуэ Валерэ Мухьэмэд и къуэм.
ЛъэужьыфIэт КIуэкIуэ Валерэ, абы республикэм щызэтриубла лэжьыгъэмрэ Iуэху зехьэкIэмрэ иджыри къыздэсым хагъахъуэ зэпыту къыщагъэсэбэпкIэ. ЛъэужьыфIэт, езыр къыщытхэмытыжми, хуэфэщэн хуэдэ хэкулI къызэригъэнамкIэ, и лъэужь игъэдахэу, и Iуэхум къыпищэу республикэм и Iэтащхьэ къулыкъур щрихьэкIкIэ.
КIуэкIуэ Валерэ и гъащIэм и къекIуэкIыкIам, жэуаплыныгъэ ин зыпылъ и къулыкъухэм зэрыпэрытам, цIыхугъэшхуэ хэлъу дунейм зэрытетам, лъэпкъымрэ хэкумрэ яхуищIам къызэщIэпкъуэжу утетхыхьыну гугъущ. Зы тхыгъэм къибгъэзэгъэну иужь уимыхьэми хъунущ, тхылъ бжыгъэми къыщыпIуэтэну мытынш а Iуэхур. ИтIани и лъэхъэнэгъухэм я гукъэкIыжым хэмыкI, къыдэлэжьахэм нобэми зи цIэр къраIуэ, зи псалъэхэр псалъафэ купщIафIэу ирахьэжьа, нэхъыщIэхэм я щапхъэ нэс, хэкулI гъуэзэджэ КIуэкIуэр ди зэманым щылIыхъужьщ.
КIуэкIуэ Валерэ Бахъсэн районым хыхьэ Дыгулыбгъуей къуажэм 1941 гъэм жэпуэгъуэм и 18-м къыщалъхуащ. Курыт школыр къиуха нэужь, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым экономикэмкIэ и факультетым щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызэригъэгъуэтащ. 1964 гъэм Кыщпэк дэта «Трудовой горец» колхозым агроном нэхъыщхьэу лэжьэн щыщIидзащ. АдэкIэ и щIэныгъэм щыпищащ Москва дэт Мэкъумэш хозяйствэмкIэ Союзпсо щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым икIи 1970 гъэм абы и аспирантурэр къиухащ. Ди щIыналъэм къигъэзэжа нэужь, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм - экономист нэхъыщхьэу, иужькIэ къудамэм и унафэщIу щылэжьащ. 1972 - 1974 гъэхэм Аруан районым щыIэ «Ленинский» совхозым и унафэщIу щытащ.
АдэкIэ щIидзащ КIуэкIуэм къэрал политикэм щыпхиша гъуэгуанэ бгъуфIэм. 1974 гъэм щегъэжьауэ 1983 гъэ пщIондэ Валерэ Къэбэрдей-Балъкъэр КПСС-м и Аруан райкомым и япэ секретару щытащ. А лъэхъэнэм наIуэ къэхъуащ IэщIагъэлIым бгъэдэлъ зэфIэкI лъагэхэр, Iуэху зехьэкIэ пэрытыр. УнафэщI щыпкъэм, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм и нэIэм щIэт куейр щIэх дыдэу республикэм и экономикэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщI щIыналъэ хъуащ.
1985 гъэм къыщыщIэдзауэ 1988 гъэ пщIондэ КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым мэкъумэш IэнатIэмкIэ и секретару щытащ, 1988 - 1990 гъэхэм обкомым и етIуанэ секретарщ. 1990 гъэм мазаем и 21-м щегъэжьауэ фокIадэм и 1 пщIондэ КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и секретарщ.
1990 гъэм РСФСР-м и цIыхубэ депутату зыкъигъэлъэгъуащ абы. А зырат ди республикэм къыбгъэдэкIыу хэхыныгъэхэм хыхьар. ИкIи гъатхэпэм и 4-м процент 89,7-м Iэ хуаIэтри, пхыкIауэ щытащ.
1990 гъэм гъатхэпэм и 30-м Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и УнафэщI хъуащ. 1990 гъэм и бадзэуэгъуэм щегъэжьауэ 1991 гъэм и шыщхьэуIу пщIондэ КПСС-м и ЦК-м хэтащ.
Политик жыжьаплъэт КIуэкIуэ Валерэ. Ди хэкум къыщыхъуа зэпэщIэувэныгъэр игъэупщIыIун папщIэ, лIы Iущым хэкIыпIэхэр къигъуэтащ, икIи 1991 гъэм шыщхьэуIум и 29-м и къулыкъум пэрыкIауэ щытащ. ФокIадэм и 29-м щегъэжьауэ 1992 гъэм и щIышылэ пщIондэ Республикэм и Министрхэм я Советым и УнафэщIым и япэ къуэдзэу щытащ. А гъэ дыдэм республикэ цIыхубэм аргуэру и дзыхь ирегъэз политик цIэрыIуэм, къэрал лэжьакIуэ пашэм: КIуэкIуэ Валерэ хахащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и япэ Президенту. Тынштэкъым абы щыгъуи лъахэм къылъыкъуэкIа Iуэхухэр. Куржы-абхъаз зэпэщIэувэныгъэр къыщыхъеям республикэ унафэщIхэм къапэщIэтхэм зыкъаIэтат, трагъэкIыну хуейуэ. АрщхьэкIэ жэпуэгъуэм и 4-м унафэщIхэмрэ зыкъэзыIэтахэмрэ зэгурыIуауэ щытащ. Акъылышхуэ зыбгъэдэлъ политик Iущым хуэзэфIэкIащ жылагъуэр зэрыхуа щытыкIэ хьэлъэм къришу щIыналъэм зэпIэзэрытыныгъэр щызэтриублэжын, лъэпкъ зэпэщIэувэныгъэрэ лъы гъажэрэ къыхэмыкIыу. Республикэм щыпсэу цIыхухэм яку дэлъ зэхущытыкIэфIыр гъэбыдэным, абы лъэпкъ зэгурыIуэныгъэрэ зэдэIуэжыныгъэрэ илъыным хущIэкъуащ КIуэкIуэ Валерэ. ЩIыналъэм и экономикэ щытыкIэм хэгъэхъуэным, псэукIэм и фIагъыр къэIэтыным – апхуэдэ Iуэхугъуэхэрщ къулыкъущIэр емызэшу зэлэжьар. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм и фIыгъэкIэ зэман кIэщIым къриубыдэу республикэм щытепщэ хъужащ зэгурыIуэныгъэмрэ зэпIэзэрытыныгъэмрэ. Абыхэм дыхуашащ социально-экономикэ ехъулIэныгъэщIэхэр зыIэрыгъэхьэным.
КIуэкIуэ Валерэ сыт щыгъуи хущIэкъуащ Урысей Федерацэм и лъэщагъыр гъэбыдэным, абы хыхьэ щIыналъэхэм щхьэхуитыгъэ яIэн зэрыхуейр игъэбелджылыуэ. Ди республикэм и къэкIуэнур зыхилъагъуэр зыхэт къэралым и лъабжьэр нэхъ лъэщ щIынырт. Апхуэдэу КIуэкIуэ Валерэ и фIыгъэкIэ ди щIыналъэм экономикэ, щэнхабзэ зэпыщIэныгъэ куухэр хуиIэ хъуащ гъунэгъу республикэхэм, областхэм, крайхэм. Ноби ефIакIуэ а зэдэлэжьыныгъэхэр сэбэп яхуэхъуащ лъэныкъуитIми я социально-экономикэ зыужьыныгъэм.
1997 гъэм щIышылэм и 12-м КIуэкIуэр етIуанэу хахыжащ, цIыхубэм я процент 99-м Iэ яIэтащ Валерэ КъБР-м и Президент къулыкъум къыпэрынэным и телъхьэу. 2001 гъэм Урысей Федерацэм и Къэрал Советым и Президиумым хэтащ. 2002 гъэм и щIышылэм къулыкъущIэ лъэрызехьэм ещанэу дзыхь хуащIащ республикэр. 1996 гъэм щегъэжьауэ 202I гъэ хъуху къулыкъу лъагитI зэдихьащ абы – а зэманым Урысей Федерацэм ФедерацэмкIэ и Советым и УнафэщIым и къуэдзэу щытащ.
Политик цIэрыIуэм пщIэшхуэ щиIащ Къэбэрдей-Балъкъэрми Урысей Федерацэми. Ар жыджэру хэлэжьыхьащ мыхьэнэшхуэ зиIэ къэрал Iуэхухэр зэфIэхыным, къэрал унафэхэр къэщтэным, гъэзэщIэным.
Псэ хьэлэлкIэ лэжьыгъэм зэрыпэрытым, набдзэгубдзаплъэу и пщэрылъ зэригъэзащIэм папщIэ жылагъуэ, къэрал гулъытэшхуэ иIащ абы. КъБР-м, УФ-м я политикэ, экономикэ, щэнхабзэ зыужьыныгъэхэм хуищI хэлъхьэныгъэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым лъэпкъ зэныбжьэгъугъэр зэрыщигъэбыдэр, къэралыгъуэм зэпIэзэрытыныгъэ щыгъэIэным зэрыхэлIыфIыхьыр къалъытэурэ КIуэкIуэ Валерэ къыхуагъэфэщащ «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденым и II, III нагъыщэхэр, «ЩIыхьым и дамыгъэ», ГуащIэдэкIым и Бэракъ Плъыжьым, Лъэпкъ зэныбжьэгъугъэм, Жэпуэгъуэ Революцэм я орденхэр, Урысей Федерацэм и Президентым и ФIыщIэ тхылъыр, УФ-м и Правительствэм и ЩIыхь тхылъыр, Абхъазым и «ПщIэмрэ ЩIыхьымрэ» орденым и II нагъыщэр, нэгъуэщIхэри. Нобэ КIуэкIуэм и цIэр зэрахьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым, Зеикъуэ дэт гъэшхэкI заводым, Волгоград, Грознэ къалэхэм, Дыгулыбгъуей къуажэм и уэрамхэм.
ЛIэщIыгъуэр илъэсищэкъым – Iуэхуищэщ жеIэ адыгэм. Арамэ, мы гъэм къызэралъхурэ илъэс 85-рэ ирикъу, илъэс 64-м иту дунейм ехыжа КIуэкIуэ Валерэ къигъэщIар зы лIэщIыгъуэкъым икIи тIукъым. Iуэху дахэ куэд къызэринэкIащ лIы ахъырзэманым. Ахэр и лъабжьэщ нобэрей республикэм и зыужьыныгъэм. КIуэкIуэм хузэфIэкI къигъэнакъым лъэпкъ куэд щызэхэс ди лъахэм мамырыгъэрэ зэгурыIуэныгъэрэ илъынымкIэ. Къысщохъу а хабзэ дахэр зэи мыкIуэдыжыну къытхуигъэнауэ, зэныбжьэгъугъэр лъэ быдэкIэ республикэм щигъэувауэ.
