Лъэпкъыр куэдрэ зэрыгушхуэнщ

КIуэкIуэ Валерэ ди республикэм и унафэщIу цIыхубэм щыхахам щыгъуэ дунейм и зэхэзэрыхьыгъуэт. Сэ къызэрызгурыIуэмкIэ, абы щыгъуэ ди кIэн къикIат. Сыту жыпIэмэ, ди гъащIэри, ди къэкIуэнури зыIэщIэтлъхьар щIыналъэм, къызэрыгуэкI цIыхубэм щхьэкIэ зи гур, зи лыр уз лIы щэджащэт.

Зи гугъу сщIыр гурыIуэгъуафIэ хъунущ, 90 гъэхэм къэралым щыщыIа щытыкIэр фи нэгу къыщIэзгъэхьэжмэ: СССР-р лъэлъэжауэ, къэралым лъэпкъыу исыр зэщIэплъарэ лIыфIыпIэ зэримыгъахуэу, промышленностыр, нэгъуэщI экономикэ IэнатIэхэр мылажьэу, ахъшэ щымыIэжу, центрым дылIами дыпсэуми дыкъыфIэмыIуэхуу щыщыт лъэхъэнэт ар. Абы дэщIыгъужыпхъэщ ди республикэр тIуууэ ягуэшыну хуейуэ къыхэзылъхьа языныкъуэ «щхьэпщтырхэри» зэрыщыIар, апхуэдэхэр гъэувыIэн зэрыхуейр, ди щIыпIэм зауэ-банэ къыщымыхъун папщIэ.

Апхуэдэ щытыкIэ гугъум дэ тэмэму дыкъикIыфынтэкъым, а лIы Iущыр а лъэхъэнэм пашэ тхуэмыхъуатэмэ. КIуэкIуэм и хьэлт сыт хуэдэ IуэхумкIи чэнджэщэгъу къигъуэту, дэтхэнэми жиIэм гупсэхуу едаIуэрэ, куэдрэ зэпишэча нэужь, унафэ ищIу. Правительствэмрэ езым и Аппаратым щылажьэхэмрэ щIэсу а унафэр жэуап зыхь лэжъакIуэ гуэрым е министерствэм ипщэ ирилъхьэрт. Уеблэмэ управленэ щхьэхуэ къызэригъэпэщат унафэхэр гъэзэщIа зэрыхъур къэпщытэн фIэкIа Iуэху имыIэу, лэжьакIуэ бэлыхь Чычэ Иринэ и унафэщIу.

  А къомыр сигу къыщIэзгъэкIыжыр КIуэкIуэ Валерэ и Iуэху зехьэкIэр, Iуэху бгъэдыхьэкIэр къэзгъэлъэгъуэну сыхуейуэ аращ. Ар хуейт псори зэгурыIуэу зэдэлэжьэну, дэтхэнэми и къалэныр нэсу, тэмэму игъэзэщIэну икIи лэжьыгъэм хьэлэлу бгъэдэмытыр хуабжьу и жагъуэт.

 Шэч хэмылъу, апхуэдэ лэжьэгъу гуп зэбгъэуIуныр а зэманым тынштэкъым, ауэ КIуэкIуэр абыи пэлъэщри, федеральнэ IуэхущIапIэхэм щылажьэ куэди ныбжьэгъу къищIыну хузэфIэкIащ. Абы икъукIэ мыхьэнэшхуэ иIэт, сыту жыпIэмэ, егъэджакIуэхэм, дохутырхэм, хабзэхъумэ IэнатIэм Iутхэм, нэгъуэщI бюджет IуэхущIапIэхэм щылажьэхэм иратын ахъшэ республикэм илътэкъым, къызыхэкIыни щыIэтэкъым. Арати, езым хузэфIэкIри а Iуэхум хилъхьэрт, абы нэхърэ нэхъыбэж и лэжьэгъу гупым хэтхэми яригъащIэрт.

 - Сэ, - жиIэ хабзэт КIуэкIуэм, - министрым лъэкIыныгъэ гуэр иIэу, а къулыкъум ар пэлъэщу икIи хуэфащэу къыщыслъытэнур ди республикэм хуэфащэ ахъшэм тIэкIу нэхъ мыхъуми щIигъуу къытхуихьыфу щытмэщ. Ар зыхузэфIэмыкIынум и IэнатIэр кърегъани нэхъыфIщ. Хьэкъыу фпхыкIыну сыхуейщ: дэ нэгъуэщIу дыкъелынукъым мы зэман Iейм.

 Къыхэгъэщыпхъэщ абыхэм я нэхъыбэр Президентыр зэрыхуейм хуэдэу къызэрыщIэкIар икIи а зэманым я гуащIэ емыблэжу зэрылэжьар. Псалъэм папщIэ, Министрхэм я Кабинетым хэту щытахэу Алътуд Юрэ, Сэхъу Владимир, Сэхъурокъуэ Хьэутий, Щауэжь Хьэсэнбий, Аброкъуэ СулътIан, нобэ дунейм темытыжми псоми фIыуэ тлъагъуу щыта Тыркуин Анатолэ сымэ, нэгъуэщIхэри. КIуэкIуэ Валерий зи пашэу лэжьа а гупым я фIыщIэщ а зэман гугъум дыкъызэрикIар. Псалъэм къыдэкIуэу къэзгъэлъэгъуэнщи, Президентым къыдэлажьэхэм я нэхъыбэр я къалэнхэм фIыуэ пэлъэщт. Апхуэдэт вице-президенту, Правительствэм и УнафэщIу лэжьа Губин Геннадий, Правительствэм и УнафэщIу щыта Черкесов Георгий, абы и къуэдзэ Нэхущ Заурбий, министру щытахэу Шыхъуэстэн Борис, Емуз Анатолэ, Ерчэн Темболэт, Ахметов Хьэзрэт, Налшык къалэ щIыпIэ администрацэм и Iэтащхьэу щытахэу Берд Хьэзрэталийрэ Щоджэн Мухьэмэдрэ, Шэджэм районым и Iэтащхьэу щыта Мамбэт Михаил, нэгъуэщIхэри. Ахэр псори цIыху жыджэр защIэт, зэманым къигъэув Iуэху  мытыншхэм пэлъэщт, цIыхухэми ягурыIуэрт.

КIуэкIуэ Валерэ политик Iущт, жыжьаплъэт. Абы къыхэкIыу Урысейм и япэ Президент Ельцин Борис ди республикэм и Iэтащхьэм пщIэ лей къыхуищIырт, и чэнджэщ кърихьэлIэрт. Абы и щыхьэт щапхъэ куэди щыIэщ, цIыхухэми ящIэж Ельцин къэрал IуэхукIэ Налшык зыбжанэрэ къызэрыкIуам и мызакъуэу, зигъэпсэхунуи мызэ-мытIэу зэрыщыIар. Псалъэм къыдэкIуэу къэзгъэлъэгъуэнщи, Урысейм щIыналъэ Iэджэ иIэщ а зэманым Урысейм и Iэтащхьэу щытар зэи щымыIауэ.

  Къэрал къулыкъу зезыхьэм, республикэ унафэщIым къалэн куэд и пщэ къыдохуэ. А къалэнхэр ягъэзащIэу, куэдым ящогъупщэ унафэщIу хэзыхари щIыхахари. Ауэ КIуэкIуэ Валерэ апхуэдэтэкъым. Сыт хуэдэ закон, указ е унафэ ямыгъэхьэзырами, ар япэу зэплъыр къыхалъхьэ Iуэхум цIыхум и сэбэпу хэлъыр зыхуэдизырт. СощIэж, зэгуэрым тарифхэр хэгъэхъуэным щытепсэлъыхь зэIущIэр екIуэкIыу ар къыщичауэ зэрыщытар: «ЦIыхум яшхын ягъуэтыркъым, фэ тарифхэр зэрыхэвгъэхъуэнырщ фызэгупсысыр!» - жиIэри. КIуэкIуэм а зэманым лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ унагъуэ хуэмыщIахэм ахъшэкIэ защIигъэкъуэн папщIэ. СыкъэмыпцIэмэ, мазэ къэс цIыху мин 34-36-м федеральнэ мылъкум къыхэкI ахъшэкIэ дэIэпыкъуу щытащ. Абы къыдэкIуэу, КъБР-м и япэ Президентым гулъытэ лей хуищIырт пенсэри лэжьапщIэри и чэзум иратыным. Абы щыгъуэ къэралым и дэтхэнэ щIыналъэми улахуэ тынымкIэ щIыхуэшхуэхэр ятелъти, ди республикэм и Iэтащхьэм хабзэ ткIийуэ игъэуват Iуэхур зытетым мазэм зэ тепсэлъыхьыну. Ар сэ фIыуэ сощIэж, апхуэдэ зэIущIэ гуэрым КIуэкIуэм и губжь къыщыслъысауэ щытащи. Зэрыхъуаращ: зэхуэсым щыщIидзэм Президентым жиIащ улахуэмкIэ щIыхуэ зытелъ район унафэщIхэр а махуэм телевизоркIэ къызэрагъэлъэгъуэнур. Сэ ар зэхэсхакъым икIи зэIущIэм и кIыхьагъкIэ щIэзмыгъэту операторыр сыутIыпщыжащ. «ЩIыхуэ зытелъхэм» щытепсэлъыхьынум и чэзур къэсри, камерэр зыIыгъын хуейр къыщыIэщIэмылъагъуэм, республикэ унафэщIыр губжьащ. Ар апхуэдизкIэ губжьати, тобэ ирехъуи, абы иужькIэ зы махуи симыгъэлэжьэжыныр хэлът,  абы асыхьэтым къызэрыщыхъуам нэхърэ нэхъыфIу ди IуэхузехьэкIэхэр къыщIэмыкIатэмэ…

 КIуэкIуэм цIыхугъэшхуэ хэлът, адыгагъэ зэрихьэрт, лъэкIамэ дунейм цIыхуу тетыр адыгэ хабзэмкIэ игъэпсэунт. Зэгуэрым Ростов къалэ зэхыхьэшхуэ гуэр щекIуэкIауэ, иуха нэужькIэ Iэнэ къагъэуват. Дауи, къэзакъ хабзэ къызыдэмынэжа Ростов уэ адыгэ хабзэ щыбгъуэтынт – щыIэтэкъым. Ди республикэ Iэтащхьэр зэрымыарэзым гу лъыстати, телеоператору ди гъусэ Мамхэгъ Аслъэнрэ сэрэ нащхьэ зыхуэтщIри, зыми зыри жедмыIэу щхьэгъэрытыныр ди пщэ дэтлъхьэжри, хэгъэрейхэм «зыкъащIэжыхукIэ» Iэнэм дыкIэлъыплъат. Ар Валерэ зыкIэ и гуапэ хъуати! Куэдрэ игу къигъэкIыжырт, «къэзакъхэм адыгэ хабзэм едгъэлъэгъуатэкъэ», жиIэурэ.

 КIуэкIуэр нэхъыбэрэ тхуэпсэуамэ, ди республикэр ехъулIат. Ар щыщт фIы и лъэныкъуэкIэ фIэкIа зызымыхъуэжхэм. И щIэныгъэми, и акъылми, и зэфIэкIми нэрылъагъуу хигъахъуэ зэпытт. Ар зэхуэдэу фIыуэ къалъагъут гуащIэрыпсэухэми къулыкъущIэшхуэхэми. Псалъэм папщIэ, фигу къэзгъэкIыжыну сыхуейт УФ-м и Конституцэм и гъусэу къащтауэ щыта Федеративнэ договорыр зи жэрдэму щытахэм КIуэкIуэ Валерий зэрахэтар. Нобэ яIэщIэгъупщыкIыжа а документым, политик, политолог нэхъ ехьэжьахэм къызэралъытэмкIэ, мыхьэнэшхуэ иIащ Урысей къэралыгъуэр мылъэлъэжу къызэтенэнымкIэ. Мис апхуэдэ щапхъэхэм яужькIэ гурыIуэгъуэ мэхъу КIуэкIуэм федеральнэ центрым куэд щыхузэфIэкIыу зэрыщытар, къэрал унафэщIхэми цIыху къызэрыгуэкIхэми фIыуэ къалъагъуныр, пщIэ къыхуащIыныр къызыхэкIар.

                                                                              КЪУДЕЙ Владимир,

                                               Къэбэрдей- Балъкъэрым щIыхь зиIэ и журналист.

 Илъэсищэм зэ къалъхуу аращ апхуэдэхэр

КIуэкIуэ Валерий ди районым нэкIуауэ, 1974 гъэм къэсцIыхуауэ щытащ. Абы иужькIэ еджэныр къэзухщ, IэнатIэ сыпэрыувэри, 1985 гъэм щегъэжьауэ а нэхъыжьыфIым и жьауэ сыщIэту, и лэжьыгъэм, и дуней тетыкIэм сыкIэлъыплъу сыкъэгъуэгурыкIуащ. ЦIыкIуми инми, цIыху закъуэми гупми едэIуэфырт ар. Сыт хуэдэ Iуэху гугъуми хэкIыпIэ нэхъыфI дыдэр къыхуигъуэтыфырти, ар згъэщIагъуэрт.

УнафэщI ухъун щхьэкIэ, щIэныгъэшхуэ ббгъэдэлъын хуейщ, цIыхухэм уазэрыхэтын гъэсэныгъэрэ зэхэщIыкIрэ уимыIэнкIэ Iэмал иIэкъым, лъэпкъылI пашэу ущыщыткIэ, адыгэлIым и хьэл нэхъыфI псори пхэлъын хуейщ. Апхуэдэу ягъэсат и адэ-анэми, къызыхэкIа лъэпкъми. Арагъэнщ ехъулIэныгъэ зыIэригъэхьэфу, цIыхугъэр фIэмыкIуэду щIэпсэуфар, пщэрылъ къыщащIа къалэн псоми щIыпэлъэщар.

Къэралым зэхъуэкIыныгъэхэр къыщыщыхъу, ди республикэр гугъуехь щыхэт зэманым ирихьэлIащ КIуэкIуэм и лъэхъэнэр. Гугъуехьхэм  ягъэгужьея  цIыхубэр зэтеуIэфIэнымкIэ, ди республикэр зэтеIыгъэнымкIэ лэжьыгъэхуэ иригъэкIуэкIащ абы. Кавказ Ищхъэрэм ис ди гъунэгъу хэгъуэгухэм къахэлыдыкIырт ди лъахэр сыт щыгъуи. Абыхэм я тхьэмадэхэм пщIэшхуэ къыхуащIырт Валерэ. Адыгэ зэрыс гъунэгъу республикищым я унафэщIхэм я зэхуаку ныбжьэгъугъэ дахэ дэлът, адыгэ лъэпкъым и Iуэху дэкIыным сыт и лъэныкъуэкIи я гуащIэрэ акъылрэ халъхьэу зэбгъэдэтт.

Илъэсищэм зэ къалъхуу аращ КIуэкIуэм хуэдэ цIыху. Абы и дуней тетыкIам къегъэлъагъуэ акъыл куу ббгъэдэлъым къыщымынэу, псэемыблэжу улэжьэн, тэмакъкIыхьу цIыхум уахэтын, нэхъыжьхэм уечэнджэщын, курытхэм уагурыIуэн, нэхъыщIэхэр бгъэгушхуэн зэрыхуейр. Апхуэдэу зэрыщытыр арагъэнт абы къэрал мыхьэнэ зиIэ Iуэхушхуэхэр тыншу къыщIехъулIэр.  Ди республикэм мылъкушхуэ имылъ пэтми,  адрейхэм ефIэкIыу игъэпсэуащ абы. Псом хуэмыдэу гулъытэшхуэ хуищIырт икIи къехъулIэрт лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэд щыпсэу ди хэкум зэгурыIуэрэ мамырыгъэрэ илъыным.

Сэ сыхуейт абы дэтлъэгъуа хьэлыфIхэр тхэлъу, лэжьыгъэм, гъащIэм, лъэпкъым, хэкум хуиIа бгъэдыхьэкIэхэр ди щапхъэу ноби дылэжьэну.  Си щхьэкIэ Iуэху гугъусыгъу гуэр срихьэлIамэ, абы и щапхъэр си гъуазэщ.

НасыпыфIэт КIуэкIуэ Валерэ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы къехъулIащ щыпсэуи ноби хуащI пщIэр езым и гуащIэкIэ къилэжьыжыну. Езыр къытхэмытыжми, и унагъуэр узыншэу, адэм, адэшхуэм и пщIэм иригушхуэу дунейм тетыну си гуапэщ.

Сэхъурокъуэ Хьэутий,

Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.