Дунейхэр зэпищIэу

Лъэпкъым и бзэкIэ мытха тхыгъэр и литературэм щыщу къэлъытэным е къэмылъытэным я IуэхукIэ щIэныгъэм зыбжанэ щIауэ зэдауэхэр къыщокIуэкI. Куу дыдэу дыхэмыхьэми, щыIэ еплъыкIитIыр кIэщI дыдэу къызэщIэткъуэнщ.

Лъэпкъыр зэрыщыIэм и нэщэнэ нэхъыщхьэу щытыр бзэращи, а бзэмкIэ тхауэ дунейм къытемыхьа псалъэ зэгъэпэщар абы и литературэм щыщ хъункIэ Iэмал иIэкъым, жаIэ зы щIэныгъэлI гупым. Тхыдэ щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм къадэкIуэу, тхыбзэ имыIэу къэгъуэгурыкIуа лъэпкъым и литературэр хамэбзэкIэ зэригъэпэщами, абы и лъабжьэ щIэлъыр езым фIэкIа нэгъуэщIым имыIэ дуней лъагъукIэмрэ гупсысэкIэмрэ къыхэкIащи, апхуэдэ тхыгъэхэр лъэпкъ литературэм гуэх имыIэу епхащ, жаIэ нэгъуэщI щIэныгъэлI гупым. ЛъэныкъуитIми зытрагъащIэ гупсысэхэр къыбгурыIуэну щытми, нэгъуэщI Iуэху еплъыкIи щыIэну къыщIэкIынщ. Ар езы тхакIуэм зэрызыкъилъытэжырщ, лъэпкъым и щэнхабзэм щыщу зэрызигъэувыжырщ. Мыпхуэдэ бгъэдыхьэкIэм ищхьэкIэ къэтхьа лъэныкъуитIыр зэрызэгуригъэIуэнум шэч хэлъкъым.

Тхыдэ щхьэусыгъуэщ адыгэхэр зэбгрыпхъа зэрыхъуар, илъэси 160-м щIигъуауэ бзэкIи, хабзэкIи, дуней тетыкIэкIи зэмыщхь лъэпкъхэм яхэсу къызэрыгъуэгурыкIуэр. Адыгэбзэм и тхыбзэ хабзэхэр щызэфIэувар XX лIэщIыгъуэм и 30 гъэхэрщ. А Iуэхугъуэ щIагъуэр къыщыхъуам лъэпкъыр илъэс блыщIым нызэрыхьэсауэ хамэщIым щыпсэурт. Апхуэдэу щыт пэтми, хамэщI щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм адыгэбзэр, Адыгэ Хабзэм, дуней лъагъукIэр яхъумащ. Адыгэ тхыбзэр къагъэIурыщIэу зэрахьэну игъуэ имыхуами, щэнхабзэ къэгъэщIыгъэ псори адыгэ гупсысэкIэ псыхьат. Адыгэу икIи лъэпкъ щэнхабзэ лэжьакIуэу зыкъэзылъытэжу хамэщIым къыщыхъуахэр мащIэкъым, абыхэм ящыщщ Америкэм и Штат Зэгуэтхэм щыпсэуа, инджылызыбзэкIэ тхэуэ щыта Натхъуэ Къадыр. Абы и IэдакъэщIэкIхэр урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ мызэ-мытIэу дунейм къытехьащ, къэхутэныгъэ зыбжани иращIэкIащ. Ауэ щIэныгъэм къигъэув бгъэдыхьэкIэм – тхыгъэр зэрытха бзэмкIэ джыным – тету Натхъуэ Къадыр и лъэпкъэгъухэм яжриIами, зыхэпсэукI дунейр зыщIигъэдэIуами дыщыгъуазэтэкъым. А щыщIэныгъэр иджыблагъэ зэригъэзэхуэжащ куэдкIэ дызыщызыгъэгугъ, щIэныгъэм зи макъ лъэщ щызыгъэIуа адыгэ бзылъхугъэ Бозий (Тхьэкъуахъуэ) Каринэ.

Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым инджылызыбзэмкIэ и кафедрэм и лэжьакIуэ Бозий (Тхьэкъуахъуэ) Каринэ Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и академием Горькэ Максим и цIэр зэрихьэу хэт Дунейпсо литературэмкIэ и институтым и кандидат лэжьыгъэр зэрыщыпхигъэкIрэ куэд щIакъым. «Щэнхабзэ дуней зэмылIэужьыгъуэхэмрэ бзэ зэмыщхьхэмрэ щызэхэт Натхъуэ Къадыр и художественнэ дунейр» фIэщыгъэр зыгъуэта лэжьыгъэ щIэщыгъуэр диссертацэхэр щыпхагъэкI хасэм щIэныгъэр ипэкIэ зыгъэкIуатэ къэхутэныгъэу къалъытащ, ар утыку къызэрырахьар зэрафIэкъабылымкIи хасэм хэт щIэныгъэрылажьэ 18-ми Iэ яIэтащ.

Каринэ зэрыжиIэмкIэ, иригъэкIуэкIыну зытегушхуа къэхутэныгъэр къыхихыным щхьэусыгъуэ хуэхъуар езыр зэрыадыгэм, лъэпкъ тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ джыным зэрыдихьэхым и закъуэкъым, атIэ инджылызыбзэмрэ лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэр зэрызэрыщIэ щэнхабзэ IэмалхэмкIэ зригъэгъуэта IэщIагъэр къызыхэкIам и псэкупсэ хъугъуэфIыгъуэхэр къэхутэным ирипхыну зэрыхущIэкъуарщ. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэм Каринэ иришэлIащ инджылызыбзэкIэ тхэуэ щыта Натхъуэ Къадыр и IэдакъэщIэкIхэм.

– Пэжыр жыпIэмэ, лъэпкъ литературэ щIэныгъэм Натхъуэ Къадыр щигъуэта гулъытэр къызэрымыкIуэу мащIэщ. Пэжщ, зыгуэрхэр тратхыхьащ абы и романхэм, ауэ ар къызэрымыкIуэу мащIэщ. КъищынэмыщIауэ, къэхутэныгъэхэр зытращIыкIари Натхъуэм и IэдакъэщIэкIхэм я зэдзэкIыгъэхэрщ. Натхъуэ Къадыр зэрытхэу щытар инджылызыбзэщ. А бзэмкIэ тха тхыгъэхэращ дэри дыкъыщежьар. Зызумысыжынщи, ахэр къэгъуэтыныр гугъу дыдэу къыщIэкIат. Къэдгъуэта нэужьи, илъэс ныкъуэ хуэдизкIэ тхылъхэр хым къыщикIынум дыпэплъащ. Тхылъхэр къыщытIэщIыхьэнум сыт хуэдизкIэ кIыхьу дыпэмыплъами, дыхущIегъуэжакъым, уеблэмэ дыщыгуфIыкIыжащ. Дэ къызэIутха дунейр жыжьэуи гъунэгъууи и зэдзэкIыгъэхэм къыхэщыртэкъым. КъыдгурыIуат а псор къэхутэныгъэм и шыбзэм щIэгъэкIын, нахуэт тхакIуэм и гузыхэщIэхэр къыщIэгъэща хъун папщIэ, и бзэмрэ и псалъэ зэпыгъэувэкIэмрэ джын зэрыхуейр, – жеIэ Бозий Каринэ.

КъэхутакIуэ ныбжьыщIэм утыку кърихьа лэжьыгъэм курых хуэхъуащ тхакIуэр зыхэт дунейр щэнхабзэ зэмылIэужьыгъуэм я къэгъэщIыгъэу зэрыщытыр, зыхэплъэ гъащIэр къыхих гупсысэхэр псалъэм щригъэзагъэм деж, бзэ зэмыщхьхэм къыпхыкIыурэ тхыгъэхэр зэрызэхигъэувэр. Зи адэжь лъахэр зыбгынэн хуей хъуа Натхъуэм и гупсысэхэр къриIуэтэну инджылызыбзэр къыхихами, дэтхэнэ зы псалъэри адыгагъэкIэ псыхьат, адыгэ щэнхабзэм и жыпхъэм щIэгъэкIат.

– Натхъуэ Къадыр и художественнэ дунейр къыщысхутэм, си дежкIэ нэхъыщхьэу щытар абы и тхыгъэхэм къыщигъэлъагъуэ и лъэпкъыщхьэр дунейпсо щэнхабзэм хыхьэнымкIэ пэрыуэгъу зэрымыхъуарщ, уеблэмэ и лъэпкъ гуащIэр нэхъ лъэщ щIынымкIэ IэмалыфIу къызэрыхущIэкIарщ. Дунейр цIыкIу щыхъу лъэхъэнэм дызэрыхэпсэукIыр къэплъытэмэ, Натхъуэм дигъэлъэгъуа щапхъэр къызэрымыкIуэу хьэлэмэтщ: «дуней цIыхущ» зыхужаIэхэм ящыщ хъукIэрэ, абы и къуэпсхэр игъэгъуэщакъым, а щIыкIэм тетуи Кавказымрэ Америкэмрэ я зэхуакум лъэмыж дилъхьэн лъэкIащ, – къыддогуашэ и гупсысэхэмкIэ Бозийр.

НэхъапэкIэ къэмыхъуауэ диссертацэм Натхъуэ Къадыр и IэдакъэщIэкIхэр япэ дыдэу къызэщIикъуащ. Литературэ таурыхъхэм къыщегъэжьауэ «Медея» драмэм щыщIэкIыжу къэхутакIуэр зыхэплъа тхыгъэхэм Бозийр бгъэдыхьащ тхыдэтх Тойнбий Арнольд и тхыдэ-философие еплъыкIэхэмрэ литературэхутэ Гачев Георгий и философие-щэнхабзэ гупсысэкIэхэмкIэ. Натхъуэ Къадыр и IэдакъэщIэкIхэм я зэдзэкIыгъэхэм тещIыхьа Iуэху еплъыкIэхэмкIэ и лъэпкъэгъухэм кърагъэцIыхуауэ щытамэ, иджы абы и щIэиным нэгъуэщIынэкIэ Бозийм дыхегъаплъэ – Натхъуэм къытхуигъэнар щэнхабзэ зэмылIэужьыгъуэхэр къатыбэу щызэтет тхыгъэщ, къат къэси адыгагъэкIэ псыхьа щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэр хэти къыщIихыфын лъэкIынущ.

– ФIыщIэ мыухыжыр хузощI езгъэкIуэкI лэжьыгъэмкIэ унэтIакIуэу икIи чэнджэщэгъуу сиIа профессор Кучуковэ Зухра. ИнджылызыбзэкIэ тха тхыгъэхэм литературэхутэ Iэмалхэм я шыбзэм щIэгъэкIын хуейуэ яхэлъ купщIэхэр къысхущIэзыгъэщари, абыхэм якIуэцIылъ адыгагъэм и щхьэхуэныгъэхэр гу лъызэзыгъэтари аращ. Зухра мыхъуатэмэ, си къэхутэныгъэр утыку къызэрихьам хуэдэу дунейм къытемыхьэнри хэтт, – зеумысыж Каринэ.

Дунейпсо литературэмкIэ институтым и щIэныгъэлIхэм я пащхьэ сыт къэхутэныгъэри иплъхьэныр щIэныгъэм и мызакъуэу, къаруушхуэрэ шыIэныгъэшхуэрэ зыхуэныкъуэ лъэбакъуэщ. Адыгэ цIыхубз цIыкIум хузэфIэкIащ зэрыхьа утыкум екIуу зыщигъэлъэгъуэн, и къэхутэныгъэхэми щIэныгъэлI хасэм хэтхэр къригъэувалIэу къабылу къаригъэщтэн. ЦIыху 18-р зэдэарэзыуэ Бозий (Тхьэкъуахъуэ) Каринэ филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат цIэр къыхуагъэфэщащи, и щIэныгъэр фащэу къыщылыдыкIыу, и IэщIагъэм щыгуфIыкIрэ лъэпкъыр лъагэу зэриIэтын гуащIэр къыкъуэкIыу адэкIи ефIэкIуэну ди гуапэщ.

ШУРДЫМ Динэ.