Си Хэку и псынэм нэмыщIауэ, АтIэ, сэ хэт сызыхищIэнт?

 

Дыгъужь Къурмэн къызэралъхурэ илъэс 85-рэ ирокъу

Дыгъужь Къурмэн Бахъсит и къуэр 1941 гъэм шыщхьэуIум и 13-м КъШР-м и Къэрэшей районым хыхьэ Хъумэрэн къуажэм (Абыкъухьэблэ) къыщалъхуащ. Илъэсибл еджапIэр къиуха нэужь, щIалэщIэр илъэситIкIэ Iэщыхъуэхэм яхэтащ. Шэч хэлъкъым къыдалъхуа усэбзэр ар зэрыта къущхьэхъу хъупIэм, мэз инхэм, къурш уэсылъэхэм  къызэрагъэушам. И щхьэщыгумкIэ щхьэпрылъэтыкI къру гупырщ и япэ усэм лъабжьэ хуэхъугъар.

 1958 гъэм къуажэ колхозым и унафэщIым Къурмэн Черкесск игъэкIуащ, ухуакIуэ училищэм щеджэну. Къеухри, я жылэм къегъэзэж, блын зэтрилъхьэу, штукатур ищIу лэжьэн щIедзэ. МахуэкIэ лажьэмэ, пщыхьэщхьэкIэ еджэурэ курыт еджапIэри къеух. А зэманым Дыгъужьым и япэрей усэхэр «Черкес пэж» газетым къытохуэ, радиокIэ къат. Еджа, едэIуа куэдым ягу ирихьат абы и IэдакъэщIэкIхэр.

 1960–1963 гъэхэм абы дзэм къулыкъу щещIэ. Тхэным гу хуэзыщIа щIалэр абы къыщыдэкI «На рубеже» газетым и корреспондент мэхъу, и усэхэри традзэ. 

 Зэман дэкIа иужь, псэупIэ къезымыт усэхэм ирашажьэри, и лъагъуэр Москва Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтым 1965 гъэм нос. ИлъэситхукIэ щеджарэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ иIэу къегъэзэжри, щIыпIэ зэхуэмыдэхэм щолажьэ: «Ленин нур» газетым, радиом, ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм, тхылъ щащэ тыкуэнышхуэм.          

 Дыгъужьым и тхылъих дунейм къытехьащ, иужьрейр урысыбзэкIэ зэрадзэкIахэр зэрытырщ («Журавли»). Къурмэн и IэдакъэщIэкIхэр дунейм къыщытехьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым, Абхъазым, Адыгейм, Украинэм, Москва, Ленинград, Волгоград, Якутием, Тыркум, ФРГ-м, Югославием, Румынием, Иорданием. Макъамэ зыщIалъхьа и усэ куэд уэрэд цIэрыIуэ хъуащ.   

И къару илъыгъуэрэ и тхакIуэ лэжьыгъэм зригъэубгъун щIидза къудейуэ, Дыгъужь Къурмэн 1984 гъэм дунейм ехыжащ.

Къурмэн и усэхэр гум къиIукI, псэм лъэIэс защIэу зэрыщытыр хьэкъ ирифщытщIу, и IэдакъэщIэкIхэм ящыщ зыбжанэ фи пащхьэ къыдолъхьэ.

ИСТЭПАН Залинэ.

 

Усэхэр                                                       ДЫГЪУЖЬ Къурмэн

 

АДЭЖЬ  ЩIЫНАЛЪЭМ

ЩIым и емыкIу къыстемыхуэну,

Нобэрей махуэм сылэжьащ,

СыхигъэщIауэ мэкъуауэным.

Дыгъэми дэгъуэу сэ сижьащ.

Зи хьэлэлагъыр мыкIуэщIыжу,

Мо псынэ щIыIэм сыIухьащ.

СхуигъэтIылъа къарухэм щыщи

СыщеIубам къызитыжащ.

Си Хэку и псынэм нэмыщIауэ,

АтIэ, сэ хэт сызыхищIэнт?

Си Хэку и псынэм нэмыщIауэ,

А фIыгъуэр хэти къысхуищIэнт?

Гуапагъ мыухкIэ сэ къызэтэу

Мы си щIыналъэ икъукIэ хейр,

Сыхэлъщ мэкъупIэм, щIыр си щхьэнтэу,

Ешар Iэпкълъэпкъым сщIэуэ хеш.

Адэжь щIыналъэм нэмыщIауэ,

АтIэ, сэ хэт сызыхищIэнт?

Адэжь щIыналъэм нэмыщIауэ,

А фIыгъуэр хэти къысхуищIэнт?

Мы жьыбгъэ цIыкIури мэIущащэ:

«Ешащ мэкъуауэр, зегъэпсэху».

Си напэм ари къодэхащIэ,

Сыжей къыфIощIри, мэхъур щэху.

Си хэку и жьыбгъэм нэмыщIауэ,

АтIэ, сэ хэт сызыхищIэнт?

Си хэку и жьыбгъэм нэмыщIауэ,

А фIыгъуэр хэти къысхуищIэнт?

 

ТЕНДЖЫЗ  ФIЫЦIЭР

СыныIухьэмэ тенджызым,

Нэм икIауэ зеукIыж,

Зэми гур зыщIигъэузу,

Бгы нэпкъ лъагэм зыфIедзэж.

ТенджызыщIэм бэлыхьлажьэр

Щыхъеящи, мэгуIэж.

Сыту пIэрэ щыхъэр лъащIэм?

Мы тенджызыр мыувыIэж.

И пэжыпIэр хэт зымыщIэр? –

Куэд адыгэм ишэчащ.

Адыгэгуу тенджызыщIэм

Хейуэ куэд щIэтIысыкIащ.

Адыгэгур къоуэ,

Сыплъэм –

Толъкъуныжьхэр къоублэрэкI.

Адыгэгум бампIэу дэлъым

Тенджыз ФIыцIэр кърехуэкI.

 

         КАВКАЗ

Сэ хьэфизу сыкъалъхуауэ

Щытыгъам, Кавказ,

Слъагъун папщIэ Iуащхьэмахуэ

Си нэр къэплъэжынт.

Сэ сыдэгуу сыкъалъхуауэ

Щытыгъам, Кавказ,

Уи псы уэрхэм я уэрэдым

Зэхэсх сищIыжынт.

Сэ сыбзагуэу сыкъалъхуауэ

Щытыгъам, Кавказ,

Уи уэрэд жысIэным папщIэ

Сыкъэпсэлъэжынт.

 

ЩIЫ  IЭМЫЩIЭ

СыуIэгъэ хьэлъэу фыкъысIущIэм,

Фымылъыхъуэ хущхъуэ къысщхьэпэн,

АдыгэщIым щыщу щIы IэмыщIэ

Си уIэгъэм тефлъхьи сыхъужынщ.

 

Сысымаджэ хьэлъэу фыкъысхуэзэм,

Фымылъыхъуэ хущхъуэ къысщхьэпэн.

Ди Псыжь уэрым щыщу зы ткIуэпс закъуэ

Си Iум ехмэ сыкъэтэджыжынщ.

 

 ЛЪЭIУ

Адыгэм папщIэ зыми сыщысхьакъым,

Къарууи гуащIи сэ щызмыгъэлъа.

Сэ уи зы махуи пщIэншэу есхьэкIакъым,

Хьэлэлу пхуэлIыщIащ уэ сигу къэплъар.

 

Лэжьэныр дэни сэ щизгъэщырт япэ,

Хуэмыхуу уи къуэр цIыху имылъэгъуа,

Уи адыгагъэр дэни щызгъэлъапIэт,

НэгъуэщI насыпи сэ къэзмылъыхъуа.

 

Сэ абы папщIэ фIыщIэ сыщIэлъэIукъым,

ФIы сщIамэ, си адыгэ, уи хьэтырщ.

Зэшыбэ лъэпкъхэм уи щIыхьыр езгъэкIуу,

Нэхъ хьэлъэри сIэтыну сыхьэзырщ.

 

Мы щIылъэм теткъым зимыIэ зы пIалъэ,

Сэри си пIалъэр зэгуэрым къэсынщ.

ИкIи аращ щIыжысIэр си лъэIу псалъэр,

Схуэфащэщ сэ мы тIэкIухэр къыслъысын:

 

Зы жэщ кIыфI гуэрым ди къуажэ сыщыIэу,

Щхьэгъубжэм Iут гъуэлъыпIэм силъу сэ,

Ди бгыжьхэм ис жьындур макъ жагъуэ щIыIэу,

Сэ къызреджэ щыстыжынум псэр.

 

Уэ сынолъэIур, къуажэм и нэхулъэм

Щыщ тIэкIукIэ си хьэдащхьэри гъэпскIыж,

Хъумэрэныжь и уафэм ит пшэ хужьхэм

Щыщ тIэкIу джэбыну уэ къызэшэкIыж.

 

Си Iеи, си фIи зыми жремыIэ,

Ефэнды гуэри тхьэ схуремылъэIу,

Си кхъаблэр зыхьхэр тIэкIу фызэтеувыIи,

Сэ си хьэтыркIэ Псыжь уэр фыщIэдэIу.