ЩIыгум и зэхэлъыкIэрщ зэлъытар

24 августа, 2026 - 09:26
Ди планетэм и гравитацие губгъуэм е, нэгъуэщIу дгъэнаIуэмэ, зыщIэзышэ и къарум щIыпIэ-щIыпIэкIэрэ зэрызыкъыщигъэлъагъуэр, мэзхэм, псыхэм, къуэладжэхэм, губгъуэхэм, нэгъуэщIхэми инагъ-цIыкIуагъ и лъэныкъуэкIэ я зэхэлъыкIэр сурэтрэ картэу тхылъхэм зэрагъэбыдыхь Iэмалхэмрэ хэкIыпIэхэмрэ лъыхъуэ икIи къэзыгъуэт щIэныгъэщ картографиемрэ геодезиемрэ.
Физикэмрэ математикэмрэ щIэгъэкъуэн зыхуэхъуа а тIур къагъэщхьэпэ гъавэр щытрасэ щIыгум кIэлъыплъхэми, геоботаникэ, географие, геологие щIэныгъэхэми. 
Геодезиер къагъэсэбэп мэкъумэш хозяйствэм щIы Iыхьэхэр щызыугуэш IэнатIэми, псыщIэгъэлъадэм пыщIа Iуэхуми ар и щIэгъэкъуэнщ, астрономиеми геофизикэми ар и зы Iыхьэщ. 
Къыхэгъэщыпхъэщ, дыкъэзыухъуреихь дунейм къыщызэрагъэпэщ лэжьыгъэхэм заубгъунымкIи, къэралым шынагъуэншагъэ щыгъэIэнымкIи, щIыуэпсым и хъугъуэфIыгъуэхэр къагъэщхьэпэнымкIи, щIым пыщIа IэнатIэхэм заузэщIынымкIи, инженер Iуэхухэр щIыпIэ-щIыпIэкIэрэ щегъэкIуэкIынымкIи, зэрыщыту къатщтэмэ, экономикэм дежкIэ геодезиемрэ картографиемрэ сэбэпышхуэ зэрыхъур. 
Апхуэдэу, картографием и къалэн нэхъыщхьэхэм язщ ди планетэм и зы дэтхэнэ къуэгъэнапIэри IупщIрэ нахуэу щызэхэбгъэкIыфыну картэ зэмыщхьхэр зэхэгъэувэнри.
  Тхыдэм щыщу
Зэман жыжьэм дунейм тета лъэпкъхэми къагъэщхьэпэрт щIыгум и щхьэфэм и зыкъэIэтыкIэ-ехуэхыжыкIэ, къуакIэбгыкIэу иIэхэр къэзыгъэнаIуэ нагъыщэхэри, гъуэгугъэнахуэ щIыкIэу зэхаухуэна тхыпхъэщIыпхъэхэри. Уеблэмэ жыгым, мывэм, фэм трабзэ къитхъэ-нитхъэхэмкIэ ягъэлъагъуэрт укъыщызэтенэ, нэху щыбгъэщ, ущыщакIуэ хъуну щIыпIэхэр. Зи гугъу тщIыхэр апхуэдизу Iэзагъэшхуэ пылъу зэхалъхьэрти, ноби гу ялъызытэхэм телъыджэ ящохъу.
Урысей къэралым геодезие щIэныгъэр зищIысым ущызыгъэгъуазэ тхылъ щхьэхуэ япэу къыщыдагъэкIар пащтыхь Грозный Иван и тетыгъуэрщ (I530-I584 гъэхэр).
Картографием дытепсэлъыхьмэ, «Москва къалэм и пщыгъуэ» зыфIащам и щIэдзапIэ - и зыужьыгъуэм зыIэщIиубыдэу щIидза щIыгухэр зыхуэдэр щыгъэнэIуа, сурэт теплъэ иIэу зэхалъхьа япэ къитхъэ-нитхъэр тхылъымпIэ щхьэхуэм щытрагъэзэгъар I497 гъэращ. 
Къызэрежьэрэ, и гъунапкъэхэр зэрыхишыным Урысейр сытым дежи яужь итащ. Ар абы, псом хуэмыдэжу, нэхъ къыщехъулIар XVI - XVII лIэщIыгъуэхэращ. Москва пщыгъуэу къызэщIэува къэралыгъуэщIэм КъуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ, илъэс щэ ныкъуэм къитIасэу, щIыналъэшхуэхэр щызыIэригъэхьащ. 
ГъуэгуанэлIхэмрэ зауэшыхэмрэ къагъуэта щIыналъэхэр зыхуэдэр къызыхэщ тхыгъэхэмрэ тхыпхъэщIыпхъэхэмрэ апхуэдизу яфIэщIэщыгъуэти, Европэм щыпсэу этнографхэм, картографхэм, географхэм, тхыдэджхэм абы ипэкIэ къагъэщхьэпа картэхэм зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр хагъэхьэжын хуей хъурт.
Петр Езанэр щытета зэманырщ дунейм къыщытехьауэ къалъытар «картэр дзэм и гъуазэщ» псэлъафэр. КъэралыщIэм щIыгуу иIыгъыр тхыпхъэщIыпхъэкIэ къыхэгъэщыным теухуа япэ Iуэхур Урысейм щрагъэкIуэкIащ I720 гъэм щыщIэдзауэ I744 гъэ пщIондэ. АтIэми, картографие-геодезие IэнатIэм ирикъуу къулыкъу «къыщыхаIущIыкIар» зэманыфI дэкIауэщ: I9I9 гъэм, Ленин Владимир и жэрдэмкIэ, совет къэралым геодезие лэжьыгъэм ехьэлIа IуэхущIапIэ нэхъыщхьэ къыщызэгъэпэщыным хуэунэтIауэ, РСФСР-м и ЦIыхубэ Комиссархэм я Советым унафэ къыщащтауэ щытащ. 
УФ-м Геодезиемрэ картографиемкIэ федеральнэ IэнатIэр 2008 гъэм Экономикэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм иратыжащ. 2009 гъэм, гъатхэпэм и I-м къыщыщIэдзауэ, дызытепсэлъыхь IуэхущIапIэм и пщэрылъхэр къэралым РегистрацэмкIэ, кадастрымрэ картографиемкIэ и федеральнэ къулыкъум иратыжащ. 
  КIэух 
Къэралхэм я дежкIэ мыхьэнэ ин дыдэ зиIэщ геодезистхэмрэ картографхэмрэ зэраIэр. Ар дапхуэдэу жытIэмэ, цIыхухэм я нэхъыбэм хыхэм я гущIыIуи бгыщхьэхэми шынагъуэншэу къыщакIухьыфынутэкъым, псэупIэ инхэр дращIеифынутэкъым, уеблэмэ гъащIэм къыхыхьэ хуэмэбжьымэщIэу зызыгъэнаIуэхэми зрагъэужьыфынутэкъым, зи гугъу тщIы а IэщIагъэлIхэм зэхалъхьа атласхэмрэ картэхэмрэ ямыIатэмэ. 
Геодезистхэмрэ картографхэмрэ илъэсищэкIэрэ ирагъэкIуэкIа IуэхущIафэхэм я фIыгъэкIэщ ди зэманми, гугъу дыдэ дыдемыхьу, ди пIи димыкIыу, дигу къызыхуэкIа щIыналъэр зыхуэдэм щыгъуазэ зэрызыхуэтщIыфыр. 
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
  • 12 просмотров
Поделиться: