Нобэрей зэманым мыхьэнэшхуэ зиIэхэм ящыщу жыпIэ хъунущ зэгурыIуэныгъэр - цIыхумрэ дунеймрэ, лъэхъэнэхэмрэ щэнхабзэхэмрэ, динымрэ лъэпкъхэмрэ, цIыху щхьэхуэхэм ехьэлIауэ. А Iуэхухэм щытепсэлъыхьащ иджыблагъэ Пятигорск щекIуэкIа «Мэшыкъуэ» XVII урысейпсо щIалэгъуалэ зэхыхьэм.
«Мэшыкъуэ щIэныгъэ центр» АНО-м и егъэджэныгъэ программэхэм я унафэщI Мхитарьян Григорий иригъэкIуэкIат «Зы бзэкIэ, е дызэрызэгурыIуэнур дауэ?!» зыфIища дерсыр. Абы хэтахэр тепсэлъыхьащ зэхэщIыкIыгъуэу щыпсалъэми, зым адрейр щIызэхимыхым, гупсысэр тэмэму щIызэIэпамыхыфым.
Мхитарьян Григорий зэрыжиIэмкIэ, коммуникацэр сыт щыгъуи Iуэху зэкIэлъыхьащ: цIыхум гупсысэр къегъэщI, псалъэхэм хуегъакIуэ, и псэлъэгъум хуеIуатэ, мыдрейми, езым и зэхэщIыкIым къызэрихькIэ, зэхихам и мыхьэнэр и акъылым щызэрегъэуIуж. Аращи, фIэкIыпIэ имыIэу хэщIыныгъэ гуэр егъуэт.
IэщIагъэлIыр щхьэхуэу тепсэлъыхьащ этимологием. Псалъэр къызэрыхъумрэ зэгъунэгъу бзэхэм ахэр зэрыщызэпыщIамрэ.
«Гъэсэныгъэ», «щIэныгъэ» гурыIуэныгъэхэр я тегъэщIапIэу, щIалэгъуалэр пхыплъащ цIыхур зэрызэфIэувэр бзэм къызэрыхэщым. Гъэсэныгъэр зэхьэлIар цIыхур зыщIапIыкIырщ, щIэныгъэр - цIыхум икIэм-икIэжым зыхуэкIуэ и теплъэрщ», - жеIэ Григорий.
Бзэ зэлъэпкъэгъухэм щытепсэлъыхьым, абы къыхигъэщащ псалъэхэм я гъэпсыкIэ зэхуэмыдэхэм зы лъабжьэ зэраIэр, псом хуэмыдэу ахэр дунейм зэрытепсэлъыхь IэмалхэмкIэ зэрызэпыщIар. «ЗэдзэкIам япэрей мыхьэнэр игъэмэщIэфынущ: бзэм щыщ псалъэм мыхьэнэ зэмылIэужьыгъуэ куэд къикIыу щытыфынущи, зэдзэкIакIуэм абыхэм ящыщ зы къыхихын хуей мэхъу. Абы къыхэкIыу икъукIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ тхыдэм, диным, щIэныгъэм, щэнхабзэм ехьэлIа тхыгъэхэм ущелэжькIэ набдзэгубдзаплъэу ухэплъэныр. Къызыщывгъэхъут, а зэддзэкIам «щIэныгъэ», «еджэныгъэ», «псалъэ» мыхьэнэхэр иIэу, - пищащ къэпсэлъам.
Бзэм гурыIуэныгъэщIэхэр къызэригъэщIыфми щытепсэлъыхьащ дерсым. IэщIагъэлIым къызэрилъытэмкIэ, IуэхугъуэщIэ къэунэхуам зэреджэр хамэбзэм Iэмал имыIэу къыхэпхын хуейуэ щыткъым: бзэм езым и жыIэкIэ къигъуэтыфынущ. Щапхъэу абы къихьащ и зэманым щIэуэ къежьауэ щыта «пулемёт» псалъэм урыс фIэщыгъэр зэригъуэтар.
И псалъэм и кIэухым Мхитарьян Григорий «хъыбарыщIэ» гурыIуэныгъэм къытеувыIэжащ. Абы зэрыжиIамкIэ, бжыгъэхэр хъыбар щыхъур ахэр гъэпсыкIэ пыухыкIам ирагъэзэгъа нэужьщ. Хъыбархэр ущеплъкIи, гулъытэ хуэщIыпхъэщ ар къызэрагъэлъагъуэ щIыкIэми, къыхагъэщхьэхукIми.
Спортымрэ гъэсэныгъэмрэ
Ставрополь щIыналъэм и Думэм и депутат, урысей гандболист, Олимп чемпион Лавров Игорь щIалэгъуалэм яхутепсэлъыхьащ спортымрэ гъэсэныгъэмрэ къыгуэхыпIэ имыIэу зэрызэпыщIам. Абы зэрыжиIэмкIэ, спортыр цIыхум и хьэлыр зыпсыхь Iэмалхэм ящыщ зыщ.
«Спортыр зэпIэзэрытыныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ я лъабжьэщ. Зыбгъэсэну укIуэ къудейкIэ, зыгуэр зэбгъэхъулIэфынукъым. Абы уи цIыху щIыкIэмрэ гъэсэныгъэмрэ куэд щелъытащ», - къыхигъэщащ Олимп чемпионым.
ЖиIар щIигъэбыдэу, Лавровыр тепсэлъыхьащ 1996 гъэм Атлантэ щекIуэкIа и япэ Олимпиадэм, урысейм и гуп къыхэхар ямыгугъэххауэ къыщыхагъэщIауэ щытам. А гъэунэхуныгъэр дерс щхьэпэ хъуащ: Европэм и чемпион спортсменхэр а джэгухэм гугъэшхуэхэр ирапхыу кIуами, къыхагъэщIат. «Сыт хуэдэ Iуэху ехьэлIами, IэщIагъэлI нэсыр зэи и кIэм нэсу и щхьэм хуэарэзыкъым: текIуэныгъэр къихьа нэужьи, нэхъыфIу хузэфIэкIыну зэрыщытам ар йогупсыс, етIуанэ махуэм мурадыщIэхэр егъэув. Зэпымыууэ ефIэкIуэным хущIэкъуным, зыр адрейм дэIэпыкъуфу, щIэгъэкъуэн хуэхъуфу ухуегъасэ спортым», - дыщIигъуащ къэпсэлъам.
Зэгуэр и гугъэр щыхихыжа къэхъуарэ къэмыхъуарэ щIалэгъуалэр щыщIэупщIэм, Лавровым жэуап яритащ: «Апхуэдэ зэи къэхъуакъым, сыту жыпIэмэ ар лIыгъэншагъэщ. ЦIыхухъу зэпеуэ зыхэт спорт лIэужьыгъуэхэм зэпэщIэтыныгъэр щыткIийщи, зыбгъэпсэхуну ухуиткъым».
Спортым щиIа зэфIэкIыр политикэ лэжьыгъэм сэбэп къызэрыщыхуэхъухэм щыщIэупщIэм, депутатым жиIащ гупым хэту зэрылэжьэфыр, къалэнхэр зэрызэфIигъэкIыфыр. Олимп чемпионым егъэджакIуэ, гъэсакIуэ ныбжьыщIэхэм яжриIащ къызэтемыувыIэу заужьыным мыхьэнэшхуэ зэриIэмрэ уи щхьэкIэ щапхъэ бгъэлъагъуэр гъэсэныгъэм и Iэмал нэхъыфI дыдэу зэрыщытымрэ.
ЕгъэджакIуэм и мыхьэнэр
«Мэшыкъуэ» урысейпсо щIалэгъуалэ зэхыхьэшхуэм и епщыкIубланэ зэхуэсым къыщыпсэлъащ ЕгъэджэныгъэмкIэ урысей академием и вице-президент, психологие щIэныгъэхэмкIэ доктор, доцент, РАО-м и академик Басюк Виктори. Абы и дерсыр триухуат егъэджакIуэ IэщIагъэм и лъапIагъымрэ мыхьэнэмрэ.
Абы къыхигъэщащ ди зэманым егъэджакIуэ ухъун папщIэ сабийхэр фIыуэ плъагъуныр зэрымащIэр. «Сабийр фIыуэ зылъагъун хуейр адэ-анэращ, егъэджакIуэр сабийм дежкIэ нэгъуэщIщ. НыбжьыщIэ цIыкIухэр япэм хуэдэу егъэджакIуэм хуэныкъуэжкъым, куэд къыщащIэ нэгъуэщI Iэмалхэр яIэ хъуащи. Абы къыхэкIыу, дызыхэпсэукI лъэхъэнэм егъэджакIуэ IэщIагъэм и мыхьэнэм зихъуэжащ», - къыхигъэщащ академикым.
Басюк Виктор щапхъэу къихьащ Коменский Ян Амос и философиер - егъэджэныгъэр егъэджакIуэм и щIэныгъэр еджакIуэм зэрыбгъэдилъхьэм и закъуэу зэрыщымытыр къызыхэщыр. «Ар Iуэху куущ: сабийм хъыбарыр «зыщIишэн» щхьэкIэ ар «зэхихыпхъэщ». «Формализмэм» узыхуишэр еджакIуэхэр егъэджакIуэм жиIэм «едаIуэу, ауэ зэхамыхыу» апхуэдэ щытыкIэщ. Еджэным и купщIэр а хъыбарыр зэхэпхын зэрыхуейрщ», - дыщIигъуащ къэпсэлъам.
Щхьэхуэу ар къытеувыIащ цIыхум и психологием, ныбжьыщIэхэр зэраныгъэ къызыпкърыкI Iуэхугъуэхэм щыхъумэным ехьэлIа Iуэхухэм. Мухинэ Валерие и концепцэхэмрэ Узнадзе Дмитрий и хабзэхэмрэ ятещIыхьауэ, Басюк Виктор щIалэгъуалэм къагуригъэIуащ нобэрей цIыхухэр къызэрызэщIагъэст шынагъуэхэм щIалэгъуалэм я закъуэныгъэр зэращыщыр. Абы жиIащ сабийм езым и гупсысэкIэм езэгъ хъыбархэм фIэкIа къызэримыщтэр, абы къыхэкIыу нобэ егъэджакIуэхэм я пщэрылъщ я гъэсэнхэр зэпымыууэ зыужьыныгъэм хущIагъэкъуныр.
