Гъуэгум ирикIуэм нэхърэ гъуэгупэр зыубыдыр лъэпощхьэпо нэхъыбэ IуощIэ. ГурыIуэгъуэ хуэдэщ ар къызыхэкIыр: Iуэхур къезыхьэжьэм ар зыхуэкIуэнур лъэныкъуэ псомкIи зэпишэчауэ щытыпхъэщ, ар къэгъэнауэ абы узыхуишэнкIэ хъунури къилъытэн хуейщ. Сыт хуэдэ жэрдэмми щIагъуэрэ щыщIагъэрэ иIэщ. Ар къыбдэзыIыгъын, адэкIэ къыбдэзыгъэкIуэтэн уиIэн хуейщ. Жэрдэмыр щIагъуэмэ, гъащIэ иIэнущ, зиубгъунущ, нэхъыбэ къеувэлIэнущ. ЩыщIагъэ иIэмэ, псалъэ кIыхь игъуэтынущ, унафэ мыухыж ирищIэкIынущ – жыжьэ зэрымыкIуэнум и нэщэнэщ. ЩIэныгъэм хэт цIыхум, абы гури псэри иримытамэ, и гупсысэр жыжьэ нэсыныр къэгъэнауэ, зэмыпцIу къэнэнущ, жыпIэнуращи, къыщыхилъхьэ къудейм лъэлъэжынущ, ар щапхъэрэ тегъэщIапIэкIэ мыгъэнщIамэ, зэгъэпщэныгъэрэ зэлъытэныгъэкIэ мыгъэпсамэ. А гугъуехьыр къызэзынэкIыфыр зытеувэ гъуэгум ифI зэкIынур ар пхызышам и закъуэкъым, атIэ ар хуэщхьэпэнущ жылэми, къэралми, дунейми.
ЩIэныгъэ унэтIыныгъэ щхьэхуэм и лъабжьэр игъэтIылъащ зыхужаIэ цIыхухэм я гугъу щащIкIэ, уи нэгу Iэмалыншэу къыщIоувэ ар здэщыIэ лъагапIэхэм нэсын щхьэкIэ, зригъэгъуэта ерыщагъыр, зыхилъхьа шыIагъэр, зыщигъэгъуэза щIэныгъэ лэжьыгъэхэр. Ауэ, а псом ущыфIэкIыжмэ, зыхыбощIэ апхуэдэ цIыхум щIэныгъэм хуиIа лъагъуныгъэр. Аращ абы къару лъэщ къезытар, апхуэдэ ехъулIэныгъэхэм езышэлIар. Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым иджыблагъэ щагъэлъэпIащ зи гуащIэдэкIыр къыпхуэмылъытэну ину апхуэдэ зы цIыху. Зи гугъу тщIыр электрохимие пкъыгъуэхэр джынымкIэ щIэныгъэм зи гъуэгу пхызышыжа, Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и член-корреспондент, химие щIэныгъэхэмкIэ доктор Зайков Юрэщ. Иджыблагъэ абы къыфIащащ КъБКъУ-м щIыхь зиIэ и профессор цIэ лъапIэр.
Зайков Юрэ илъэс куэд щIауэ гуащIафIэу КъБКъУ-м неорганикэ икIи физикэ химиемкIэ и кафедрэм долажьэ. ЛъэныкъуитIым зэдрагъэкIуэкI къэхутэныгъэхэр теухуащ шыгъу гъэткIуам и электрохимием епха Iуэхугъуэхэм. Абы мыхьэнэшхуэ иIэщ, сыту жыпIэмэ щIыгулъым къыщIэкI химие пкъыгъуэхэм ящыщу гъуэтыгъуей дыдэхэм я пIэ ибгъэувэн а къэхутэныгъэм къыхэкIынкIэ хъунущ. Абы къищынэмыщIауэ, Зайков Юрэ зи унафэ ищI, диссертацэхэр къэзылъытэ хасэм и пащхьэ КъБКъУ-м щыщ куэдым я лэжьыгъэхэр иралъхьэ, я къэхутэныгъэхэр щыпхагъэкI.
Мы лъэхъэнэм профессорымрэ и лэжьэгъухэмрэ иужь итщ пщтырагъ ин зыIыгъ бдзапцIэм къыхэщIыкIа Iэмэпсымэхэм реактор къыхащIыкIыну. Зи гугъу тщIыр БРЕСТ-ОД-300 жыхуиIэм ректорым и еплIанэ лIэужьырщ. Зи хуэдэ щымыIэ мы къэхутэныгъэм хузэфIэкIынущ ядернэ дагъэр пкъыгъуэ-пкъыгъуэкIэ зэхигъэкIыжу, пкъахуэ щхьэхуэхэр къабзэу къыхихыжын. Урысейм атом хуэIухуэщIэхэмкIэ и къулыкъущIапIэм къыхилъхьа «Зыужьыныгъэ» пэхуэщIэм ипкъ иткIэ зэлэжь а Iуэхур хэша хъуащ КъБКъУ-м и щIэныгъэлIхэри. Ар ди университетым и пщIэр къэзыIэт щхьэусыгъуэ дахэщ.
– Мы далэм зи ужь дит Iуэхур пщэдейрей махуэхэм телажьэ пэхуэщIэщ. Япэрауэ, хуабэр къэзышэ дагъэм пыщIа гугъуехьхэр къызэднэкIынущ. Нобэ щIым урану къыщIахым и процент 0,6-ращ цIыхум зетхьэр, нэгъуэщIу жыпIэмэ, уран-235 жыхуиIэм и фIагъхэращ къэдгъэсэбэпыр. Ди къэхутэныгъэм дэ уран-238-кIэ зэджэ пкъахуэр къэдгъэсэбэпыну Iэмал къыдитынущ. ЕтIуанэрауэ, абы щIыуэпсым и ягъэ иригъэкIынукъым, дыгъэм и хуабэмрэ жыхухэм къат энергиемрэ елъытауэ, фIыуэ нэхъ къабзэщ. Арыххэуи, илъэс минипщI зыбжанэкIэ цIыхур зыхуеинум хуэдиз энергие дызэлэжь Iэмэпсымэм къитын лъэкIынущ. Ещанэрауэ, ар радиацэм и пIэ иувэ Iэмалщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, радиацэ къэзыт пкъахуэу щIым къыхэтхам хуэдиз еттыжын хуейщи, абыкIэ щыIэ хъуа хэщIыныгъэр иригъэкъужа мэхъу, – жеIэ Зайков Юрэ.
КъБКъУ-м и ректорым и къалэнхэр зыгъэзащIэ Алътуд Юрэ зи унафэ ищI еджапIэм и профессорым и цIэ лъапIэр Зайков Юрэ щыхуигъэфащэм къыхигъэщащ дяпэкIи зэдэлэжьэну, къыхалъхьэ пэхуэщIэхэр нэхъыбэ хъуну зэрыщыгугъыр.
– Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и академием электрохимиемкIэ и институтым зыбжанэ щIащ дызэрыдэлажьэрэ. КIуэтэху къэси, ди ехъулIэныгъэхэм къахохъуэ, зи зэфIэкIыр лъагэ, зи щIэныгъэр куу лэжьакIуэхэр а IуэхущIапIэм и фIыгъэкIэ диIэ мэхъу. Дызытет дунейм технологие и лъэныкъуэкIэ хуабжь дыдэу зеужьри, мыпхуэдэ зэпыщIэныгъэфIхэм я фIыгъэкIэ дыкъыкIэрымыхуу гъащIэм дыдобакъуэ, ди лъэкIыныгъэхэм къыхыдогъахъуэ. Зайков Юрэ хуэдэ цIыху щыпкъэхэр ди щIалэгъуалэм гъуазэу яIэхукIэ, дызэрыкIуэ гъуэгум зэрызиубгъунум, нэхъ кIыхь зэрыхъунум шэч къытетхьэркъым. Си гуапэу КъБКъУ-м и профессор цIэ лъапIэр ди лэжьэгъухэм я цIэкIэ пхузогъэфащэ, ди зэхущытыкIэхэри ефIэкIуэну си гуапэщ, – жиIащ Алътудым.
Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэныгъэм гулъытэ хэха зэрыщигъуэтым и шэсыпIэщ щIэх-щIэхыурэ унэтIыныгъэщIэхэр къызэIуахыу, мыхьэнэшхуэ зиIэ къэхутэныгъэхэр щрагъэкIуэкIыу зэрыщытыр. Профессор цIэрыIуэм и фIыгъэкIэ щIэныгъэ дунеишхуэм хуэкIуэ гъуэгупэр ди ныбжьыщIэ куэдым яубыда хъуащи, фIыщIэ худощI, нэхъри ефIэкIуэнуи ди гуапэщ.
Зи цIэр дахэкIэ къраIуа Зайков Юрэ КъБКъУ-м и ЩIэныгъэ Хасэм Iэтауэ щагъэлъэпIащ, хуащI пщIэм и саулыкъууи адыгэ цей тыгъэу иратащ.
