Адыгэ щIыпIэцIэхэр
Ди адэжьхэм ящыщ куэдыр иджырей Осетие Ищхъэрэ – Аланием и къуршылъэ жьанэхэм нэсыху щыIэ щIыгуми зэрытесар къозыгъащIэщ, тхыдэтххэм къызэранэкIа я тхыгъэхэм я мызакъуэу, ди лъэпкъым къыхэкIа лъахэдж гумызагъэхэм зэхуахьэсыжахэри. Абыхэм ящыщщ, псалъэм папщIэ, лIэщIыгъуитI ипэкIэ а лъэныкъуэмкIэ къыщагъэсэбэпу щыта щIыпIэцIэхэри.
АбыхэмкIэ дэ къыддэгуэшар фIэщыгъэхэм я къэунэхукIэр зэхэгъэкIыным, ди лъэпкъым ахэр къызэриупсэлъу щытар къэтIэщIыжыным илъэс бжыгъэкIэ яужь ита, ноби а Iуэхум пэрыт, дзэм илъэс куэдкIэ къулыкъу щезыхьэкIа, отставкэм и полковник Тохъу Мухьэмэдщ.
Банэкъуащхьэ – Иджырей Осетие Ищхъэрэ – Аланием хыхьэ Лэскэн Езанэ къуажэм ипщэкIэ, километр 2,6-кIэ пыIухауэ, узыщыIущIэ къуэладжэщ.
Дей мэз - а цIэр зэрихьэрт (мы зэманым къэзыгъэсэбэп куэд уримыхьэлIэнуми), адыгэхэр нэхъапэм зэрыса щIыпIэхэм ящыщу, Урыху псышхуэм и тIуащIэм дэт, иджырей Осетие Ищхъэрэ – Аланием храгъэубыда мэзымрэ абы и кум ит хуеймрэ.
Къэрэгъэш мэз - Дигор жьанэм (Урыху псышхуэр къызыдэжым), ищхъэрэкIэ укъикIыу, гъунэгъу зыщыхуэпщIкIэ, и бгъумкIэ къэлъагъуэ мэзылъэ Iуащхьэщ.
Мэзкъурагъ – Дигор районым хыхьэ Урсдон (Псыхужь) къуажэм и Iэгъуэблагъэм узыщрихьэлIэ, уэздыгъей жыгхэм ясея щIыпIэщ.
МэзкIагуэ – Осетие Ищхъэрэ – Аланием и Ираф районым (Къэбэрдей-Балъкъэрым ипщэ лъэныкъуэмкIэ къегъэщIылIащ) хиубыдэ Сурх-Дигора къуажэ цIыкIум къуэкIыпIэмкIэ километри 3-кIэ пыIуха щIыпIэм узыщыIущIэ мэзщ.
МэзкIагуэ Iуащхьэ – зи цIэ къыхэдгъэща МэзкIагуэ жыг гуэрэным ипщэ лъэныкъуэмкIэ метри 350-кIэ пыIухауэ нэм къыщыхуэубыд лъагапIэщ.
МэзкIуапIэ – иджырей Урсдон (Псыхужь) осетин къуажэ хэукъуэдиикIам ищхъэрэ-къухьэпIэмкIэ къыхуэкIуэу щыта гъуэгужьщ.
Мэзылъэ шытх – Урыху псышхуэм и ныджэм сэмэгу лъэныкъуэмкIэ декIуэкI шытхщ, Ираф районым и къуажащхьэ Чикола (Шэгуолэ) ипщэкIэ щыIэщ.
Мэз пхэндж - Урыху и псыхъуащхьэхэмкIэ (къуршхэр здэщыIэмкIэ) узыщрихьэлIэ жыг гуэрэныбэщ.
Псызэпыш мэз – Иджырей Урыху (Къуэгъулъкъуей) адыгэ къуажэм ипщэ-къухьэпIэмкIэ, километритIым щIигъукIэ пыIухауэ, узыщрихьэлIэ псы Iуфэ мэзщ.
Пхъэш мэз (Пхъэ шытх) – Урыху (Къуэгъулъкъуей) къуажэм деж къыщыщIэдзауэ, къуэкIыпIэмкIэ щежэх Тэрч псышхуэм и сэмэгурабгъу лъэныкъуэмкIэ узыщыIущIэ Тэтэртуп щIыпIэм нэсыху дэлъ мэзылъэ шытхырщ зи гугъу ищIыр.
Пхъэш мэз гъуэгужь – ищхьэкIэ зи гугъу тщIа мэзылъэ шытхыр зэпызыупщIу, Иран, Красногор зыфIаща иджырей осетин къуажэхэр зэпызыщIэ мэз кIуэцI зекIуапIэщ.
Тэрч бгъурылъ мэз (Тэрч Iуфэ мэз) – мыр, а псышхуэм километр бжыгъэкIэ декIуэкIыу, зэгъунэгъу республикитIми я щIыналъэхэм узыщыIущIэ мэзщ.
ТхьэщIагъ мэз – Осетие Ищхъэрэ – Аланием и къалащхьэм къедза «Пригороднэ район» жыхуаIэм узыщыхуэзэ жыг гуэрэн мыин дыдэщ.
Хьэтагъ и мэз – ди гъунэгъу республикэм и щIыналъэм ит, хъыбарыжь куэд зытражыIыхьа тхьэелъэIупIэщ.
Хьэщтац и мэз – Тэрч сэмэгу лъэныкъуэмкIэ къыдекIуэкI мэз гуэрэн цIыкIумрэ абы къедза Iэхэлъахэмрэ апхуэдэу еджэрт.
Шу лъагъуэ гъуэгу – Урсдон (Псыхужь) и Iэгъуэблагъэм щыIэ Пшэхэш шытхым, ипщэкIэ узышэу, щхьэпрыкI шу лъагъуэ закъуэм ар и фIэщыгъэт.
Шу лъагъуэ мэз – Тэтэртуп щIыпIэм и зэвыпIэм ипщэ-къухьэпIэмкIэ укъыIузыш зекIуапIэ гъэпщкIуам апхуэдэу еджэрт.
Урыху мэзыжь – ди гъунэгъу республикэм щежэх Лахумедонрэ (Къырылъэ шытхым къыщрегъажьэ, иджырей Ташлы-Тала къуажэм блож) Урыху псышхуэм ищхьэхэмкIэ щиIэ и ныджэмрэ я зэхуаку дэт мэз Iувышхуэщ.
Урыху пхъэш мэз гъуэгужь – псышхуэхэу Тэрчрэ Урыхурэ я зэхуаку дэлъ мэзылъэ шытхщ (иджырей географхэм я нэхъыбэм къызэралъытэмкIэ «Сунженский хребет» жыхуаIэм и зы Iыхьэщ).
Къэбэрдей шытх (хэвмыгъэзэрыхь Кисловодск къалэм ипщэкIэ къыщхьэщыт бгыщхьэ тафэ екIуэкIым) - зи цIэ къитIуа Сунжэ шытхым хыхьэу Тэрчрэ Урыхурэ я зэхуаку дэт мэзылъэ лъагапIэ хэукъуэдиикIам ипщэкIэ къыбгъэдыхьэ тхыцIэщ.
1781 гъэм Кавказым къыщикIухьат Штедер зи унэцIэ зекIуэлIым. «Дневник путешествия из пограничной крепости Моздок во внутренние местности Кавказа, предпринятого в 1781 году» зыфIища и тхыгъэм «Тэтэртуп къуэладжэкIэ» абы къыщыхигъэщар Тэрч псышхуэм Iус иджырей Елхъуэт (Эльхотовэ) къуажэм ипщэкIэ щыIэ зэвыпIэ-дыхьэпIэр («Эльхотовские ворота») аракъым, атIэ Урыху (Къуэгъулъкъуей) адыгэ къуажэм къыщхьэщыт мэзылъэ шытх екIуэкIым, «Убалъэ щыгу» Iуащхьэр и нэхъ лъагапIэ дыдэу, ищхьэкIэ щыIэ и Iыхьэрщ (Къэбэрдей шытх).
