Псыгуэнсудэсхэм зэдагъэдэха пшыхь

Налшык дэт Къэрал макъамэ ­театрым щекIуэкIащ ШэрIужь Аслъэн илъэс бжыгъэ дахэ зэ­ры­рикъуам, и тхылъыщIэ дунейм къызэрытехьам теухуа пшыхь. 

Аслъэн Псыгуэнсу къуажэм къыщалъхуащ 1961 гъэм. Старэ Шэрэдж механизатор щагъэ­хьэзыру дэт СПТУ-р, КъБАУ-м агроном IэщIагъэм щыхурагъа­джэ и къудамэр къиухащ. Мы зэманым гъавэм и уасэр къэп­щы­тэнымкIэ къэралым и бюджет IуэхущIапIэм Къэбэрдей-Балъ­къэ­рым щиIэ къудамэм и IэщIагъэлI нэхъыщхьэщ. ШэрIужьым усэхэр, рассказхэр етх, «Фы­зигъусэщ» усэ тхылъыр 2022 гъэм къыдигъэкIащ. Иджыблагъэ дунейм къытехьащ «Адэжь лъахэм узышэж гъуэгуанэ» зы­фIища и тхылъыр. Урысейм и лъэпкъхэм я Арт комитетым абы теухуауэ къызэригъэ­пэща пшы­хьыр ирагъэкIуэкIащ Що­джэн­цIыкIу Алий и цIэр зе­зыхьэ Къэ­бэрдей драмэ театрым и ар­тистхэу ХьэхъупащIэ ­ФатIимэрэ Бейтыгъуэн Жамболэтрэ. Шэр­Iужь Аслъэн теухуа псалъэ гуа­пэхэр щыжаIащ, и усэ­хэм къы­щеджащ, и псалъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэр щагъэзэщIащ абы. 
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий пшы­хьым къыщыпсэлъащ, Аслъэн и унагъуэм хуищI пщIэр къыхигъэщу:
- Жэнхъуэтхьэблэ и набдзэхэм ящыщ зы щIалэщ мы пшыхьыр зытеухуар. Аслъэн и зэфIэкIхэм сы­щыгъуазэщ, дызэдолажьэ, Iуэху­хэм дызэдыхэтщ. Жэнхъуэтхьэблэ теухуауи псалъэ зы-тIу жысIэну сыхуейт. Дохъушы­къуейм хуэдэу си къуажэу къы­золъытэ ари. Лэжьыгъэ IуэхукIэ япэ лъэбакъуэхэр щысчащ, хьэ­щIагъэ къыщызахащ, щыпсэу­хэм цIыхугъэ ядэслъэгъуащ. 
ШэрIужь Аслъэн къыдигъэкIа тхылъыр си стIолым телъщ, щIы­зоджыкI. Усэхэм срагъэгупсыс куэдым. Псалъэ къызэрыгуэкI­хэмкIэ тхаи хуэдэщ, итIани, укъо­джэри, «Сэ щхьэ мыпхуэдэу схуэ­мытхарэ…» жыбоIэ. Уи гум къи­псэлъыкIым ещхьщ, нэгъуэщIу жыпIэмэ. 
ЗэфIэкI къэзыгъэлъагъуэ щIалэм и унэгуащэри щыпкъэщ. Но­бэ сыхуейщ Людэ сыщытхъуну. Аслъэн илэжь IуэхуфIхэр хузэ­фIэ­мыкIынри хэлът, унэгуащэ Iущ къыкъуэмытамэ. Тхьэм куэд­рэ зэдигъэузыншэхэ! - жиIащ ­Сэхъурокъуэм.
АдэкIэ псалъэм къыпищащ ­Дунейпсо Арт комитетым и япэ вице-президент Бейтыгъуэн Iэ­уес:
- Мы театрыр ШэрIужьхэ я унэ етIуанэщ, жыпIэми, ущыуэнукъым. Илъэс куэдкIэ мыбы режиссёр нэхъыщхьэу щылэжьащ ШэрIужь Толэ. И унафэм щIэта театрым къызэхикIухьащ Урысей псор. Сыхуейщ Толэ нобэ дигу къэдгъэкIыжыну, абы и унагъуэм дехъуэхъуну! 
ШэрIужь Аслъэн сэрэ куэд ­щIауэ дыкъызэдогъуэгурыкIуэ. Мы щIалэм и дуней тетыкIэкIэ,          и цIыхугъэкIэ, и IуэхущIафэкIэ пщIэ къилэжьащ. Иджыблагъэ къыдигъэкIа и тхыгъэфIхэр щы­зэхуэхьэса и тхылъым гулъыти игъуэтащ, щIэ­джы­кIакIуэхэм я гум зэрыдыхьэнуми шэч къы­тетхьэркъым, - жи­Iэри Iэуес Шэр­Iужьым иритащ Урысей Артиа­дэм и лауреат зэрыхъуам щы-­хьэт техъуэ щIыхь тхылъыр, медалыр. 
Пшыхьым къыщыпсэлъащ Аруан районым и щIыпIэ само­управленэм и Советым и уна­фэщI КIущ Валерэ. 
- ШэрIужь Аслъэн зэрытеплъа­фIэр фолъагъуххэ! АтIэ и псэри нэхъ дахэжщ. И лъэпкъкIэ, уна­гъуэкIэ, IэщIагъэкIэ, ныбжьэгъугъэкIэ псоми фIыкIэ къацIыху, ныбжьэгъу и куэдщ, къуажэм пщIэ щиIэщ. Iуэхум псэ хелъхьэ, жыпIэнурамэ. 
1957 гъэм сэ илъэсих фIэкIа сымыхъуу къуажэ школым сы­кIуауэ щытащ. А зэманым Аслъэн и адэ ШэрIужь Iэуес адыгэ­бзэмкIэ егъэджакIуэ лъэщу абы щылажьэрт. Си къуэш нэхъыжь­хэри сэри дригъэджащ. Нэхъ иужькIэ къэсцIыхуащ Аслъэн и адэ къуэш Хьэсэни. Ар гъавэм и пIалъэр зыщIэу щIым телэжьыхь IэщIагъэлIт. НэIуасэ сы­хуэхъуащ мы унэ дызыщIэтым ре­жиссёр нэхъыщхьэу щылэжьа ШэрIужь Толи. ЩIалэхэр ди къуа­жэгъу щIалэ губзыгъэм, зэфIэкI зиIэм дехъуапсэу, дыкIэлъыплъырт, ды­тепсэлъыхьырт - театр псом и унафэщIу улэжьэныр къы­зэры­мыкIуэтэкъэ! Зэкъуэ­шищ­ми яжь къыщIихуащ Шэр­Iужь Аслъэн. Iуэхугъуэ куэдым хуэIэижьщ, пэ­жым тетщ, цIыхугъэшхуэ хэлъщ. Адэм къыхилъ­хьа хьэлыфIу, адыгэбзэм и пщIэр иIыгъщ. «Фы­зигъусэщ» фIищауэ щытащ Аслъэн япэу къыдигъэкIа усэ тхы­лъым. Иджырейм и фIэщыгъэ­-ри нэхъ дахэжщ: «Адэжь лъахэм узышэж гъуэгуанэ». Абы фIищам гурыIуэгъуэ ищI си гугъэщ тхы­лъым фIыгъуэ куэд зэрыщы­зэхуэхьэсар, - жи­Iащ Валерэ, ­район администрацэм къыбгъэ­дэкI щIыхь тхылъри иритащ. 
ШэрIужь Аслъэн ехъуэхъуащ Аруан щIыналъэм и админист­рацэм и унафэщI ЛIыжьыкъуэ Хьэзрит. 
Пшыхьым къыщыпсэлъащ Шэр­Iужь Аслъэн и адэм и нэIэ щIэта классым щIэса, иужькIэ абы и лэжьэгъуи хъужа, илъэс  щэ ныкъуэкIэ егъэджакIуэ IэщIагъэм пэрыта КъардэнгъущI Амсирэт.
- Аслъэн и IэщIагъэкIэ агрономщ. Абы нэмыщIи бгъэдэлъщ Тхьэр къызэрыхуэупса зэчий ­дахэ. ЛIыпIэ иувэщ, гъащIэм и къэгъэшыпIэхэр игъэунэхури, и зэчийм зыкъызэкъуихащ. «Фы­зигъусэщ» усэ тхылъым «зэ Iубыгъуэу» жыхуаIэм хуэдэу, сыкъеджауэ щытащ. ЩIыуэпсым, лъахэм, лъагъуныгъэм, цIыхугъэм, адэ-анэм, ныбжьэгъухэм ятеухуа усэ дахэ куэд итщ абы. Нобэ ­Аслъэн утыкум кърихьа тхылъри ­нэхъ кууужщ, гупсысэм зезыгъэубгъущ, - жиIащ абы. Амсирэт къеджащ а тхылъым ит зы уси - «Дывгъэхъумэ хабзэр, бзэр» жы­хуиIэм. 
ХъуэхъукIэ Аслъэн зыхуигъэзащ Псыгуэнсу къуажэм и админитсрацэм и Iэтащхьэ Балъкъыз Мухьэмэдин.
- Къэралым и щIыпIэ куэдым IуэхуфIхэр щилэжьащ Аслъэн. Абыхэм ящыщщ Псыгуэнсу къуа­жэ администрацэм и унафэщI ­IэнатIэм зэрыпэрытари. А администрацэм нобэ Аслъэн гулъытэ хуещI, - жиIащ абы икIи а Iуэху­щIа­пIэм къыбгъэдэкI щIыхь тхы­лъыр иритащ. 
Аслъэн узыншэну, и къалэ­мы­пэм тхыгъэ куэд къыщIэкIыну, ахэр щIэджыкIакIуэхэм я гум ды­хьэну ехъуэхъуащ Шыбзыхъуэ ­Руслан.
- ЗэманыфIкIэ дызэдэлэжьащ Аслъэн сэрэ. Ди гупсысэр зэтехуэрти, псалъэншэу дызэгуры­Iуэрт уеблэмэ. ЦIыхугъэ, адыгагъэ, гукъэкI сытым дежи дыдо­лъагъу ди ныбжьэгъуфIым. Нэ­гъуэщIуи хъунукъым. Аслъэн и адэ-анэр нэхъыжьыфIхэу дэсащ къуажэм. Iэуес щIэблэм сэбэп яхуэхъурт, куэдым гъэсэныгъэ яхилъхьащ. Дохутыр IэщIагъэм хуэIэижьа Лолэ сэбэп зыхуэмыхъуа дэскъым къуажэм, - жиIащ абы. 
Пшыхьым къыщыпсэлъащ Шэр­Iужьым и ныбжьэгъу, и Iыхь­лы Бэрбэч Заурбий:
- Псыгуэнсудэсхэм лIыгъэ фи­Iэщ - ар тлъэгъуащ ныщхьэбэ. Мыпхуэдэу фызэрыIыгъыу, фы­зэ­рыгъэлъапIэу Тхьэм фигъэп­сэу! Аслъэн и адэмрэ сэрэ зэ­дэлъхузэшыпхъухэм драбынщ, дызэхуэгуапэу дыкъызэдогъуэгурыкIуэ. Сыхуейщ, ди къуэшым и мурадхэр адэкIи къехъулIэну сехъуэхъуну, - жиIащ абы. 
ШэрIужьхэ я лъэпкъым къабгъэдэкIыу пшыхьым къыщып­сэ­лъащ, абы къеблэгъахэм фIыщIэ яхуищIащ, Аслъэн и унагъуэм ехъуэхъуащ ШэрIужь Руслан. 
ШэрIужь Аслъэн жиIащ гъащIэм зыщрихьэлIа цIыхуфIхэм я сэбэп куэдрэ къызэрекIар, и пшы­хьым кърихьэлIа дэтхэнэми фIыщIэ зэрыхуищIыр, тхылъ итхыным тезыгъэгушхуахэм я цIэ къриIуащ, и благъэ-Iыхьлыхэм зэ­рахуэарэзыр къыхигъэщащ. 
- ГъащIэм цIыхуфI куэдым сащрихьэлIащ, абыхэм хуабагъэ ­къралъхьащ си гум. Япэрауэ, фIыщIэ яхузощI си адэ-анэм, ди нэхъыжьхэм. Пэжщ, адэшхуитIыр тлъэгъуакъым, ауэ я гуапагъэ зыхэтщIащ, дахуэфэщэным дыхущIокъу. 
Армэм сыщыIэу, «Адэшхуэ» жыхуиIэ япэ усэр стхауэ щытащ. Ар си ныбжьэгъум хуезгъэхьати, тхакIуэ Хьэх Сэфарбий иригъэ­лъэгъуауэ щытащ. Тхэным теу­хуауэ япэ лъэбакъуэ сэзыгъэчар, сытезыгъэгушхуар Сэфарбийщи, сытым дежи фIыщIэ хузощI. Тхьэм ахърэт нэху кърит! Си лэ­жьыгъэ утыку къисхьэну сытезыгъэгушхуа Жылэ Хъусен и цIэр къисIуэу, фIыщIэ хуэсщIыну сы­хуейщ. Утыку сыкъихьэным хэ­лIы­фIыхьащ Бейтыгъуэн Iэуес. Iэуес IуэхуфI куэд елэжь. Сабийуэ игъэгушхуэр, утыкум къришэр дапхуэдиз! Тхьэм иригъэфIакIуэ! Лэжьыгъэ сызыпэрытымкIэ си нэхъыщхьэщ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий. Тхылъ къызэрыдэзгъэ­кIынум и гугъу щыхуэсщIа махуэм щегъэжьауэ си гупсысэр къыздиIыгъщ, чэнджэщ къызет. «Iуащхьэмахуэ» журналым и уна­фэщI Мыкъуэжь Анатолэ си тхыгъэхэм гулъытэ къызэрыхуи­щIыр, цIыхухэр сэ стхыхэм къе­джэ­нымкIэ сэбэп къызэрысхуэхъур икъукIэ си гуапэщ. Сытым дежи упщIэжэгъу сщIы ди къуа­-жэ щIалэщ журналист Мыз Ахьмэд. Щхьэхуэу къыхэзгъэ­щыну сы­хуейщ Дохъушыкъуей къуажэм дэт лицейм и унафэщIу щыта ­КъарэцIыкIу БетIал, иужькIэ а IэнатIэм пэрыта Иуан Фозэ, мы ­зэманым абы и уна­фэщI Сэхъурокъуэ Анатолэ. Сэ къуажэ курыт еджапIэм сыкъыщIэкIа нэужь, а еджапIэм ­сыщеджащ, гукъэкIыж куэд сиIэщ абы епхауэ, - жиIащ Аслъэн. 
ШэрIужь Аслъэн и пшыхьыр ягъэдэхащ езым итха уэрэд­хэмкIэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгейм щIыхь зиIэ я артист ДыщэкI Артур - «Ди махуэш­хуэщ», КъБР-м щIыхь зиIэ и артист ЦокIыл Азэмэт - «ТекIуэ­ныгъэм и махуэшхуэ», «Хэп­лъыхь», «УсфIэдахэщ», КъБР-м щIыхь зиIэ и артист Бэч Азэмэт - «Си лъахэ», Къэбэрдей-Балъкъэр филармонием и солисткэ Хьэкъул Оксанэ - «Уэ дунейм укъы­щытехьа махуэщ», Къудей Аскэр - «Анэ», «Япэ лъагъуныгъэ», «Джэгур здекIуэкIым», «Псыгуэнсу»», Щокъуий Мурат - «УнагъуэщIэ», уэрэджыIакIуэ Вэ­рыкъуэ Мухьэмэд - «ПщIыхьым хэт дахащэ», Хьэщэ Рузанэ - «Жей, си нэху», КIэрашэ Анитэ - «Иужь уэзджынэ» уэрэдхэр ягъэ­зэщIащ. Актрисэ, уэрэджыIакIуэ Абазэхэ ФатIимэ жиIащ Окуджавэ Булат и «Жызумыпкъэ» уэрэ­дыр, ШэрIужьым адыгэбзэкIэ зэридзэкIауэ. Утыкур ягъэдэхащ Дунейпсо Артиадэм и лауреат Мыз Хьэжмурат зи художест­веннэ унафэщI «Псыгуэнсу» ­къэфакIуэ гупым. КъБР-м и цIыхубэ, Ингуш Республикэм щIыхь зиIэ и артист Зеущэ Iэуес Аслъэн ехъуэхъуащ «Укъыщалъ­хуа махуэ» уэрэдымкIэ. Бей­тыгъуэн Iэуесрэ езымрэ зэдатха «Насып гува» уэрэдыр жиIащ ШащIэ Маринэ. Аслъэн уэрэдкIэ ехъуэхъуащ адыгэбзэр фIыуэ зылъагъу, уэрэд жыIэнымрэ ­къафэмрэ дихьэх ШэрIужь Эмин цIыкIу. Пшыхьым Аслъэн и усэ къыщеджащ Надир Iэдэм цIыкIу. УсэбзэкIэ гъэпса хъуэхъукIэ адэ­ш­хуэм зыхуагъэзащ Абазэхэхэ Къамболэт, Къантемыр, Амалие сымэ.