ФокIадэм и 27-р Туризмэм и дунейпсо махуэщ. Ар ягъэлъэпIэну къыщыхалъхьауэ щытащ 1979 гъэм Испанием и Торремолинос къалэм щекIуэкIа, Туристхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и зи чэзу зэIущIэм икIи трагъэхуащ а зэгухьэныгъэм и Уставыр къыщащта махуэм. Абы и къалэн нэхъыщхьэу щытри къэралхэм я социальнэ-щэнхабзэ, политикэ-экономикэ Iуэхугъуэхэм туризм IэнатIэм мыхьэнэуэ щиубыдыр зыхуэдэмрэ и зэфIэкIымрэ цIыхухэм егъэщIэнырт.
Нобэ къэрали 150-м щIигъум, Урысей Федерацэри яхэту, а махуэм Iуэхугъуэ щхьэпэхэр, гуфIэгъуэ зэхыхьэхэр, зэхьэзэхуэ зэхуэмыдэхэр щрагъэкIуэкI, IэнатIэм и лэжьакIуэ нэхъыфIхэр щагъэпажэ. Нэхъыщхьэжращи, туризмэм цIыхухэр щагъэгъуазэ, ахэр къыдахьэх.
Туристхэм я жэнэт
Шэч къытедмыхьэми хъунущ Урысей Федерацэм туризмэм нэхъ зыщиужьа щIыналъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрри зэращыщым - ар зыплъыхьакIуэ-хэм зыхуей псори щагъуэт щIыпIэу къалъытэ. «Швейцарие цIыкIущ» ди щIыналъэм къызэреджэр. Апхуэдэу щIыжаIэм и щхьэусыгъуэхэри мащIэкъым. Сыт и уасэ ди Iуащхьэмахуэ уардэр, Шэджэм псыкъелъэхэр, Гуэл щхъуантIэхэр, Аушыджэр, Безенги, Шэджэм, Дзэлыкъуэ аузхэр, ХьэтIохъущокъуэм и парк Налшык къалэм щыIэр, курортхэмрэ санаторэхэмрэ! Зы сыхьэтми уримыкъунщ, ахэр псори къеббжэкIын щIэбдзэмэ. А псом къадэкIуэу ди деж, зэрыжаIэу, щIымахуэр щыщIымахуэ, гъэмахуэр щыгъэмахуэ щIыналъэщ. Зи, гукъыдэж уиIэмэ, илъэс хъурейкIэ зыщыгъэпсэху - уздэкIуэни зыщыпплъыхьыни гъунэжщ. Ахэращ Къэбэрдей-Балъкъэрыр турист кIуапIэ щIэхъуари.
ЖыпIэну урикъунщ 2025 гъэм и япэ мазихым къриубыдэу ди республикэм турист мин 910-рэ зэрыщыIар. Нэгъабэ и апхуэдэ пIалъэм къриубыдэу ди деж зыщызыплъыхьа-зыщызыгъэпсэхуахэм я бжыгъэр мин 794,1-рэ хъууэ щытауэ аращ.
Ауэ апхуэдиз турист къытхуегъэблэгъэнуи къыщIэкIынтэкъым, иджырей зэманым къигъэув мардэхэм хуэкIуэ, ахэр къыщыувыIэн хьэщIэщ екIухэр ирикъуу щымыIатэмэ. Иджыпсту туристхэр хэплъыхь хъуащ, псалъэ къудейкIи къыпхудэхьэхынукъым. Республикэм ар къащыгурыIуэу, щIыналъэм и туризм IэнатIэм и инфраструктурэр илъэс къэс ирагъэфIакIуэ, нэхъыфIыж ящI зэпытщ.
ГурыIуэгъуэщ, псынщIэу зызыхъуэж зэманым удекIун папщIэ, гъащIэм къигъэув мардэхэм уапэлъэщын зэрыхуейр. Псалъэм и хьэтыркIэ, псынщIэу зэпкърыплъхьэ-зэпкърыпхыж, бгъэIэпхъуэ хъу «модульнэ» хьэщIэщхэр нэхъыбэу яухуэ хъуащ, турист нэхъыбэ кърагъэблэгъэфын папщIэ. Уеблэмэ апхуэдэ хьэщIэщхэр ухуэным хуэунэтIа инвестицэ пэхуэщIэхэр ягъэзэщIэн щхьэкIэ, къэрал бюджетым къыхэкIыу 2025 - 2027 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым сом мелуан 739,1-рэ къыхуаутIыпщынущ. Экспертхэм зэрыжаIамкIи, ди деж къакIуэ туристхэм я бжыгъэр абы нэхъри къыдрищIеинущ.
УФ-м и туризм IэнатIэр ирагъэфIэкIуэн щхьэкIэ ахъшэ нэхъыбэ зыхуаутIыпщыну щIыналъи 10-м ди республикэр хагъэхьащ мы гъэм, ди зэфIэкIыр къалъытэри. Абы ехьэлIауэ лажьэ программэм ипкъ иткIэ, субсидиеу псори зэхэту сом мелард 15 къэралым и щIыналъэ 55-м трагуэшэнущ. Апхуэдэ щIыкIэкIи, иджыри гъуэлъыпIэ мини 10-м щIигъу зыщIэхуэн хьэщIэщхэр щIыналъэхэм, ди республикэри яхэту, къащыхузэгъэпэщынущ. Къэбгъэлъагъуэмэ, КъБР-м нобэ Iэмал иIэщ цIыху мин 19-м нэблагъэ и хьэщIэщхэм зэуэ щIигъэтIысхьэфыну.
Туристхэр къыщызэтеувыIэн, зэпкърыплъхьэ-зэпкърыпхыж, нэгъуэщI щIыпIэхэм бгъэIэпхъуэ хъу унэхэм хуэдэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым псори зэхэту сом мелуан 370-рэ щытрагъэкIуэдащ. Ди къэралым и цIыхухэм я мызакъуэу, хамэ къэралхэми къикIыу ди деж къакIуэхэм я бжыгъэр илъэс къэс зэрыхэхъуэм дызыхуиша мардэхэм ящыщщ ар - хамэ хэкухэм щыкуэдщ тыншыпIэ псори здэщыIэ апхуэдэ псэупIэ псынщIэхэр.
«Туризмэмрэ хьэщIагъэмрэ» лъэпкъ пэхуэщIэм ипкъ иткIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым Курортхэмрэ туризмэмкIэ и министерствэм зэгурыIуэныгъэ 21-рэ ярищIылIащ зэхьэзэхуэм хэта, абы щытекIуа IуэхущIапIэхэм, республикэ бюджетым къыхэкIа субсидие ахъшэмкIэ апхуэдэ унэхэр къэщэхунымрэ ди деж ахэр щыгъэувынымрэ теухуауэ. Псом нэхърэ нэхъыбэу модульнэ унэхэр щагъэувыр «Iуащхьэмахуэ» курортырщ, абы иужькIэ щIэупщIэ нэхъ щызиIэхэр Шэджэм аузымрэ Гуэл щхъуантIэхэмрэщ.
Мыдрейуэ, Кавказ.РФ-м и гъэзэщIакIуэ директор ТIымыжь Хьэсэн иджыблагъэ жиIащ хамэ къэралхэм къикIыу Къэбэрдей-Балъкъэрым и «Iуащхьэмахуэ» курортым къакIуэ туристхэм я куэдагъым хуэдитIкIэ зэрыхэхъуар икIи пандемием ипэкIэ щыIа бжыгъэхэм ар зэрынэсыжар. Хамэ къэралхэм къикIхэм я нэхъыбэр нэмыцэхэмрэ итальянхэмрэщ.
«ИкIи ар хъарзынэщ, сыту жыпIэмэ, туризмэм зедгъэужькIэрэ, дэ дыхущIокъу цIыхухэм я зэхуаку къыдэхъуэ зэгурымыIуэныгъэхэр лъэныкъуэ зэредгъэзыным, ахэр зэпэгъунэгъу зэрызэхуэтщIыным. Абы нэмыщI, хьэщIэхэм ядогъэлъагъу ди къэралым и мызакъуэу, атIэ Европэми дуней псоми щынэхъыфIхэм ди курортыр зэрахыхьэр. Бгы-лыжэ IэнатIэм зыужьыныгъэ нэс щигъуэтынур къэралымрэ бизнесымрэ щызэдэлажьэм дежщ», - къыхигъэщащ ТIымыжь Хьэсэн.
ЩIымахуэми гъэмахуэми
ЩIымахуэ блэкIам «Iуащхьэмахуэ» курортым цIыху 501000-м зыщагъэпсэхуащ икIи ипэ ита илъэсым щыIа бжыгъэхэм нэхърэ ар фIыуэ нэхъыбэщ. КъыжытIэнщи, а зэманым ди деж къакIуэ туристхэм я процент 45-р лыжэрэ сноубордхэмкIэ къэжыхьын зыфIэфIхэрщ, процент 49-р нэгузегъэужьакIуэ, зыплъыхьакIуэ къакIуэхэрщ. ГъэщIэгъуэнращи, лыжэкIэ къэзыжыхьахэм я бжыгъэр ипэ илъэсхэм нэхъыбэу щытамэ, иджы Iуащхьэмахуэ лъапэм зыщызыгъэпсэхуну, я нэгу зыщезыгъэужьыну хуейхэр нэхъыбэ хъуащ. Апхуэдэу щIэхъум и щхьэусыгъуэр ди щIыналъэм и турист инфраструктурэр зэрырагъэфIакIуэмрэ зыгъэпсэхуным хуэунэтIа IэмалыщIэхэр жыджэру къызэрагъэпэщ зэрыхъуамрэщ. Мыдрейуэ, гуп-гуп зэрыгъэхъуауэ Iуащхьэмахуэ лъапэ зыщызыгъэпсэхуну къакIуэхэм я бжыгъэри процент 30-кIэ нэхъыбэ хъуащ мы илъэсым зэрыщIидзэрэ.
«Iуащхьэмахуэ» курортыр гъэмахуэ лэжьэгъуэ зэманым техьащ бадзэуэгъуэм и 7-м щегъэжьауэ. «Гарабаши» станцым удэзыш кIапсэ гъуэгухэр нобэ туристхэм папщIэ мэлажьэ, экологие лъагъуэу 70-м щIигъу къызэIуахащ. Абыхэм хохьэ ТекIуэныгъэ Иныр илъэс 80 зэрырикъум и щIыхькIэ Кавказ.РФ-м къызэригъэпэща «ТекIуэныгъэм и лъагъуэ», «105-нэ пикет» жыхуиIэхэр.
ЖыпIэнурамэ, гъэмахуэми альпинистхэр щыкуэдщ курортым. Абыхэм щхьэкIэ къызэIуахащ метр 3912-рэ хъу лъагапIэм тет «Липрус» хьэщIэщыр. «Приют 11» хьэщIэщри зэгъэпэщыжын мы гъэм щIадзэнущ.
Мы гъэмахуэм зыгъэпсэхуакIуэ къакIуэ туристхэм я бжыгъэм, нэгъабэ щыIахэм елъытауэ, процент 15 - 17-кIэ хагъэхъуащ. Республикэм и хьэщIэщхэм я пэшхэм зэпэубыдауэ щытащ, абыхэм я нэхъыбэм хьэщIэхэр къэкIуэным мазищ иIэжу зыщрагъэтх хабзэщ.
«Къэбэрдей-Балъкъэрым, адрейхэм емыщхьу, езым и турист унэтIыныгъэхэр иIэжщ, псом япэуи, абыхэмкIэ цIыхухэр къыдахьэх. Абы хохьэ къурш лъагъуэхэм къыщызыкIухьыну, къурш задэхэм лыжэкIэ къыщызыжыхьыну зыфIэфIхэр, альпинизмэр, экотуризмэр къыхэзыххэр, псы уэрым кхъухьхэмкIэ къехыныр нэхъ къэзыщтэхэр, нэгъуэщIхэри зыхуеинухэмкIэ къызэгъэпэщыныр», - щыжаIащ щIыпIэ министерствэм.
«Ди деж къакIуэ туристхэм я бжыгъэр мелуани 2-м нэдгъэсыну къытпэщылъщ мы гъэм, 2030 гъэм - ар мелуани 2,5-рэ хъун хуейщ», - Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Казбек КъБР-м и Парламентым Зэрызыхуигъазэм апхуэдэ къалэн къыщигъэлъэгъуащ икIи къыхигъэщащ, ар зэрагъэзэщIэн Iэмалхэр республикэм зэрыщыIэр икIи абы зэрытелэжьапхъэр.
Туризм IэнатIэм республикэм и экономикэм хуищI хэлъхьэныгъэм и мыхьэнэр къагурыIуэу, абы гулъытэ хэха щIыналъэм щрат. Ди деж зыщызыгъэпсэхуну, зыщызыплъыхьыну къакIуэ хьэщIэхэм ди щIыпIэм къыщагъанэ мылъкум и фIыгъэкIэ IуэхущIапIэщIэхэр къызэIуах, цIыхухэр лэжьыгъэ IэнатIэхэмкIэ къызэрагъэпэщ, лэжьапIэншэхэм я бжыгъэм кIэроху. Ахэр псори ди зыужьыныгъэм и шэсыпIэщ.
