• Егъэджэныгъэ
Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым дизайнымкIэ и колледжым «Щэнхабзэ щIэинхэр зэгъэпэщыжын» унэтIыныгъэр еджэныгъэм къызэрыхалъхьэрэ илъэс зыбжанэ хъуащ. ПIалъэ кIэщIым къриубыдэу колледжым и лэжьыгъэр а унэтIыныгъэмкIэ хъарзынэу зэтригъэуващ, и гъэсэнхэри гъуэгу захуэ тришащ. ЕджакIуэхэр урысейпсо мыхьэнэ зиIэ зэIущIэхэмрэ щIэнIуатэхэмрэ я утыкум щIэх-щIэхыурэ йохьэ, я лэжьыгъэхэр щагъэлъагъуэ, я щIэныгъэм щыхагъахъуэ. КъищынэмыщIауэ, IэнатIэм илъэс Iэджэ щIауэ хэт IэщIагъэлI цIэрыIуэхэр кърагъэблагъэурэ, колледжым и студентхэм дагъэлажьэ, я лекцэхэм щIагъэдэIу. Апхуэдэу иджыблагъэ щIэрыщIэу КъБКъУ-м къеблэгъащ Мэзкуу дэт Къэрал тхыдэ музейм и зэгъэпэщыжакIуэ Владимировэ Иринэрэ Бытырбыху дэт, щэнхабзэ щIэинхэр зэгъэпэщыжынымрэ дизайнымкIэ академием и егъэджакIуэ Журбенкэ Юрэрэ.
«Адыгэ псалъэ» газетым и щIэджыкIакIуэхэм ягу къэдгъэкIыжынщи, зи цIэ къитIуа IэщIагъэлIхэр КъБКъУ-м дизайнымкIэ и колледжым щеджэ студентхэм зыбжанэ лъандэрэ ядолажьэ. Иужьрей къэкIуэгъуэм абыхэм зэрагъэпэщыжат Ткаченкэ Андрей и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр гъуазджэ музейм щахъумэ «Шууей» сурэтыр. Сурэтым трихьа сабэр траха нэужь, студентхэм «Ж.Р.» хьэрфитIыр къыщIагъэщат, «1854» бжыгъэри къыхагъэщыжат. Ар щалъагъум, щIалэгъуалэр Iуэхум нэхъ гупсэхуу бгъэдыхьат, сурэтым и тхыдэр къатIэщIыжыну гукъыдэж зэраIэри къыхагъэщат. Мысыхьэтым нахуэ зэрыхъуамкIэ, Урыс-тырку зауэм щыщ зы теплъэгъуэщ сурэтым къигъэлъагъуэр. Ар зи IэдакъэщIэкIыр зэкIэ зэIубз хъуакъым, ауэ къыщIэща Iуэхугъуэхэм сурэтым и пщIэр фIыуэ къиIэтащ.
IэщIагъэрылажьэм и унафэм щIэту студентхэм зэрагъэпэщыж сурэтыр зэрыщIа лапхъэхэм я плъыфэ дыдэр къахутащ, ахэр зэрызэхэщIа иIэгъэхэр зэхагъэкIащ. Сурэтым япэ дыдэу елэжьын щыщIадзар гъатхэрат. Ар зэрагъэкъэбза дагъэр хэгъуэщхьэжыхукIэ илъэс ныкъуэ хуэдизкIэ уемыIусэу щыгъэлъын хуейт. Иджы лэжьыгъэхэм я нэхъ хьэлъэр зэфIэгъэкIын хуейуэ студентхэм къапэщылъщ – плъыфэхэм я фэр къыщIэгъэхьэжыныр.
– Илъэс пщIы бжыгъэкъым, илъэс 200-м нызэрыхьэсащ «Шууей» сурэтым цIыхуIэ зэрылъэмыIэсрэ, ар зэрагъэпэщыжыну къызэрамыщтэрэ. Дауи, илъэсхэм я Iэужьыр мымащIэу абы трихьащ, зэуэ нэм къыщIидзэри, плъыфэхэр фагъуэ зэрыхъуарщ. Дэ ди къалэным хохьэ дэтхэнэ плъыфэри зэрызэхэщIа иIэгъэхэр къэтхутэу, абыхэм сурэтым тет теплъэгъуэхэм ират фэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэфIэдгъэувэжыну. Мыр лэжьыгъэ къупынщыпынщ, шыIагъэшхуэ зыхуэныкъуэщ. Сурэтым дызыпэмыплъа щэху къуэлъу къыщIэкIащ. Плъыфэ еттыжу ди гугъэурэ къэтщIэн хуей гуэр тIэщIэкIынкIэ хъунущи, сурэтыр нэрынэ-нэрынэу зэпкърыплъыхьын, ткIуанэ къэс хуэфащэ гулъытэр етын хуейщ, – жеIэ IэщIагъэрылажьэм.
Владимировэ Иринэ щэнхабзэ щIэинхэр зэгъэпэщыжынымкIэ ирагъэкIуэкI лэжьыгъэм мащIэу хуэIэижь хъуа ныбжьыщIэхэм ядэлэжьэху, гъунэгъу пэшым пхъэм къыхэщIыкIа Iэпэщысэхэр зэгъэпэщыжынымкIэ Iуэхугъуэ щIагъуэхэр щокIуэкI.
– Пхъэм къыхэщIыкIа хьэпшыпхэр зэфIэгъэувэжыным зэманышхуэ щихь щыIэщ. Япэрауэ, пхъэр мэщ, етIуанэрауэ, пхъэцIэмрэ пхъафэшхымрэ йоуасэ. Зэгъэпэщыжын хуей хьэпшыпым тIури узыфэ бзаджэу япкърытщ. Хъарзынэу Iэмалхэр щыIэщи, абыкIэ тхыдэ е щэнхабзэ мыхьэнэ зиIэ хьэпшыпхэр тхузэфIогъэувэж. Пхъэупсахуэ хьэжыгъэр шхэпскIэ зэIыдохри, хьэпIацIэр зэуа щIыпIэхэм идоцIэлъ. Абы пхъэм зэран хуэхъухэр еукI, ахэр зэуэса щIыпIэращ нэхъ псынщIэу щыуэ хуежьэри, шхэпсыр зэкIэщIэкIыурэ хохьэри, пкъыр зэрегъэубыдыж. Сыт хуэдэ лэжьыгъэми езым и щэху иIэжщ. Мы IэнатIэри апхуэдэ дыдэщ. Пасэрей хьэпшыпхэм сыт щыгъуи хуэсакъын хуейщ, ахэр гъащIэ кIыхь пщIыну ухуеймэ. Абы къикIыркъым уи щIэныгъэм хэбгъэхъуэн, уи гум къыбжиIэм уедэIуэн хуэмейуэ. Сыт хуэдэ щIэныгъэри гулъытэращ къызыхэкIри, зэбгъэпэщыж хьэпшыпым къару къыхэзылъхьэжыну сыт хуэдэ гукъэкIми мыхьэнэ етыпхъэщ. Ахэр мы ныбжьыщIэхэм къагурызгъэIуэну сыхэтщ. ЩIэныгъэм и лъабжьэри ищIэн, ар зэрагъэкIуатэ Iэмалхэри къиулъэпхъэщын хуейщ IэнатIэм зезытыну хущIэкъу дэтхэнэми, – жеIэ Журбенкэ Юрэ.
– Псоми зэращIэщи, 2020 гъэм КъБКъУ-м «Щэнхабзэ щIэинхэр зэгъэпэщыжын» унэтIыныгъэщIэ къызэIуихауэ щытащ. Абы нэхъыбэу къыщIэтIысхьэр графикэр зи лъабжьэ дизайнымрэ унэ кIуэцIыр зэпэщ зыщI дизайнымрэ дихьэх щIалэгъуалэрат. Асыхьэтым ар лъэбакъуэшхуэт, ди щIыпIэхэм зэи къыщыхамылъхьа жэрдэмт. ИкIунумрэ зэрыщхьэпэнумрэ зыхуэдизыр иджыри зыми ищIэртэкъым. Ди деж мы далэм къриубыдэу щоджэ ди хэгъэгумрэ Кавказ Ищхъэрэм хыхьэ щIыналъэхэмрэ щыщ цIыху 400. ЩIалэгъуалэм яч лъэбакъуэхэр, дэзыхьэх Iуэхугъуэм къыщымыувыIэу, я щIэныгъэм, ябгъэдэлъ есэныгъэхэм нэхъри хагъахъуэмэ яфIэигъуэ хъуащ. Абы дыщымыгуфIыкIыу къанэркъым. ИпэжыпIэкIэ, «Щэнхабзэ щIэинхэр зэгъэпэщыжын» унэтIыныгъэр IэщIагъэу къыхэзыхахэр нэхъ жэрдэмщIакIуэщ, куэд къаулъэпхъэщ, нэхъыбэжым щIоупщIэ. Урысейм щIыпIэ хьэлэмэт куэд иIэщ, тхыдэ мыхьэнэ зыкIуэцIылъ пасэрей щIэинхэр щызэрахьэу, щагъэлъагъуэу, щызэрагъэпэщыжу. Абыхэм кIуэмэ, IэщIагъэлIхэм яхыхьэмэ, яфIэфIу Iэджэрэ зыкъытхуагъазэ. Абыхэм я гупыжыр дэри ядэдмыIыгъынкIэ Iэмал иIэкъым. IэщIагъэрылажьэ къызэрыгуэкI къудейм къыщымынэу, дэ дахуэныкъуэщ ди хъугъуэфIыгъуэхэр зыхъумэн икIи зыгъэбэгъуэн щIэныгъэлIхэм. Ди еджакIуэхэм лъабжьэфI яIэщ, щэнхабзэ щIэинхэр зэгъэпэщыжыным ехьэлIауэ зрагъэгъуэта щIэныгъэми хагъэхъуэну хьэзырщ. Утыку дыкъызэримынэнум, гулъытэ къызэрытхуащIынум шэч къытедмыхьэу къэрал псом къыщацIыху IэщIагъэлIхэр къедгъэблэгъащ. Тлъэгъуамрэ зэхэтхамрэ ятепщIыхьмэ, апхуэдэ Iуэхум дызэрытегушхуам дыщогуфIыкIыж, – жиIащ еджапIэм и унафэщI Къанло Алим.
Абы зэрыжиIэмкIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и щыхьэрми, къалэхэми, къуажэхэми музей хьэлэмэт дыдэхэр дэтщ, щахъумэ хъугъуэфIыгъуэхэм якIэлъыплъын хуейуэ. Жагъуэ зэрыхъунщи, абыхэм яхурикъуркъым IэщIагъэлIхэр. ЛэжьакIуэу къамыщтэну аракъым, атIэ яхъумэ хьэпшыпхэм щыщIэныгъэ ирамыту зыхъумэфын куэд зэрыщымыIэрщ. Апхуэдэ цIыхухэр зэпэубыдащ, уеблэмэ ди щIыналъэм къыщынэркъым, щыхьэрышхуэхэм макIуэ, музеишхуэхэм лэжьыгъэ къыщагъуэт.
Практикэ мыхьэнэ зиIэ лэжьыгъэр IыхьитIу зэхэтащ: зыр лапхъэр зи лъабжьэ щэнхабзэ IэщIагъэхэм я зэгъэпэщыжыным теухуат, адрейри пхъэм къыхэщIыкIа IэщIагъэхэм ехьэлIат. IыхьитIми зы пэублэ псалъэ яхуэзыщIа Владимировэ Иринэ зэрыжиIамкIэ, ныбжьыщIэхэм я лъэIукIэ зыхуежьа Iуэхум и егъэкIуэкIыкIэм тIэкIу зрагъэхъуэжын хуей хъуащ. «ЩIалэгъуалэр гурэ псэкIэ къыхиха Iуэхум хуэпэжмэ, Iэджэ гъэщIэгъуэни урихьэлIэнущ. Дэри апхуэдэущ къызэрытлъытар еджакIуэхэр, практикэ лэжьыгъэхэм и кIуэрабгъу зэмылIэужьыгъуэхэр едгъэлъагъуну къыщыдэлъэIуам. Ахэр щIэупщIэрт зэрагъэпэщыж щэнхабзэ IэщIагъэм и физико-химие щхьэхуэныгъэхэм елъытауэ, лэжьыгъэхэр къыщыщIэдзэн хуейм, нэм къиубыд щыщIэныгъэм къищынэмыщIауэ, Iуэхум нэрымылъагъуу хэлъхэм я лIэужьыгъуэхэм, ахэр къызэрылъытапхъэ щIыкIэхэм. ЯфIэхьэлэмэт хъуащ зэрагъэпэщыж щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэм и паспортыр, ар зэрызэхагъэувэр. Пэжыр жыпIэмэ, къызэрыгуэкI еджакIуэр апхуэдэхэм щIэупщIэркъым, ар и фIэщу а IэнатIэм пэрымыувэнумэ», – жиIащ Владимировэ Иринэ.
Къыхэгъэщын хуейщ езы студентхэр къызэрымыкIуэу жану жэрдэмым зэрыхэтар. «Iэм ищIа сытри, гува-щIэхами, тIорысэ мэхъу, языныкъуэхэри щыкIуэдыж къыхокI. Ауэ техникэм къихьа зыужьыныгъэмрэ Iэмалхэмрэ я фIыгъэкIэ мыкIуэдыжу къытхузэтенэн куэд щыIэщ. ЦIыхум и псэр хилъхьэу ищIа псэкупсэ хъугъуэфIыгъуэхэм дызытет дунейр нэхъ дахэ ящI. АфIэкIа хэмылъми, ахэр хъумэн хуейщ. IэщIагъэ къыщыхэпхкIэ, утезыгъэгушхуэн къыболъыхъуэ. Мы еджапIэм щытлъэгъуар апхуэдэ защIэщ. Сурэтхэр кхъахэ хъуащ, абыхэм уазэреIэзэнур мыпхуэдэущ, жаIэу псалъэкIэ къыдгурагъэIуа къудейкъым, дэ Iэмал диIащ сурэт зэгъэпэщыжыным епха Iуэхугъуэ псоми дыхэтыну. Апхуэдэу дэ делэжьащ и пIэм къикIа дагъэ иIэпхъэр чэтэным кIэрыгъэзэгъэжыным, лапхъэр щызэкIэщIэкIам деж игъуэта щыщIагъэхэр гъэкIуэдыжыным, сурэт гущIыIум илъэс бжыгъэхэм ирахьа фIейр тегъэкъэбзыкIыжыным, абы и щIыбагъым иIэ хъуа хьэпIацIэ лъэужьхэри телъэщIыкIыжыным, сэкъат зыгъуэта щIыпIэхэм иIэгъэр щIэрыщIэу етыжыным, сурэтым пхузэмыгъэпэщыжыну фIэкIуэда IуплъапIэхэр къыхэмыщ щIыным, лэч пIащIэ щыхуэжыным. Мыпхуэдизыр зы сурэтым епщIылIэныр Iуэхушхуэщ. Си щхьэкIэ гуапэ дыдэ сщохъу ди еджапIэм апхуэдэ лэжьыгъэ щедгъэкIуэкIыну Iэмал зэрыдгъуэтар. ФIыщIэ яхузощI Владимировэ Иринэрэ Журбенкэ Юрэрэ дызыщIагъэдэIуа псалъэмакъ купщIафIэхэмрэ дагъэлъэгъуа телъыджэхэмрэ папщIэ», – жиIащ колледжым и еджакIуэ пажэхэм ящыщщ Къармэ Ланэ.
КъБКъУ-и дизайнымкIэ и колледжым и унафэщIхэм дяпэкIи я гугъэщ апхуэдэ зэIущIэ гъэщIэгъуэнхэр къызэрагъэпэщыну, IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэм я щIэныгъэм хагъэхъуэну, есэныгъэхэм зрагъэужьыну.
