Къуалэбзухэр тхуэзыхъумэхэр

Мазаем и 19-м ди къэралым щагъэлъапIэ къуалэбзухэм я щыIэкIэ-псэукIэр джыным зи гъащIэри зи лэжьыгъэри тезыухуа цIыхухэм, орнитологхэм.

«Орнитологие» фIэщыгъэр XVI лIэщIыгъуэм япэ дыдэу щIыуэпсырыгъуазэхэм я деж къыщызыгъэсэбэпауэ щытар Италием щыпсэуа щIэныгъэлI-натуралист Альдрованди Улиссещ. Езы псалъэм алыджыбзэкIэ къикIыр «бзухэм ятеухуа щIэныгъэ» жыхуиIэщ.

Дамэ зытет псэущхьэ зэмылIэужьыгъуэхэм ятеухуа щIэныгъэр тхыбзэм и IэмалкIэ зэхуэхьэсыным япэ дыдэу иужь ихьауэ къалъытэр Пасэрей Алыджым и гупсысакIуэ-философ цIэрыIэу щыта Аристотелщ.

Пкъырэ пцIэрэ зиIэ псоми (псэ зыIути зыIумыти) яхуэгъэза естественнэ щIэныгъэхэм биологиер (псэ зыIутхэм ятеухуар) къыщыхэщхьэхукIар 19-нэ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэрщ. Иужьрейм къыгуэпщIыкIыжащ «орнитологие» жыхуаIэри.

«Орнитологием и махуэ» зыфIащар къыщрахьэжьар 1983 гъэм мазаем и 19-м ди къэралым щекIуэкIа, орнитологхэм я щIыналъэ зэгухьэныгъэхэм я союзпсо зэхуэсырщ. Абы щыгъуэщ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием деж къыщызэрагъэпэщар «Орнитологхэм я союзпсо жылагъуэ» зыфIащар. Ар, зэрыжытIащи, къыщыхъуар мазаем и 19-рщ. Аращ мы махуэр абы щIытрагъэхуари.

 «Орнитологхэм я союзпсо жылагъуэ» зэгухьэныгъэм академик, щIэныгъэлI-зоолог Мензбир Михаил и цIэр щыфIащар 1992 гъэращ.

АтIэми, зи гугъу тщIы IуэхущIапIэм къищынэмыщIа, къуалэхэр джыным, хъумэным хуэгъэзауэ ди къэралым щыIэщ «Урысейм и къуалэбзухэр хъумэнымкIэ зэгухьэныгъэ» зыфIаща жылагъуэ IэнатIэри. ЩIэныгъэрылажьэхэмрэ бзухэм къащхьэщыж цIыху къызэрыгуэкIхэмрэ щызэгъэуIуа а зэгухьэныгъэм и къалэн нэхъыщхьэр орнитологие унэтIыныгъэм щIыналъэхэм нэхъри зыщегъэужьынырщ, къуалэбзухэм я зэмылIэужьыгъуагъэр къызэтегъэнэнымкIэ зэфIэгъэкIыпхъэхэр убзыхунырщ.

Мы зэманым орнитологхэр щолажьэ мэзкъуэдыхэм, кхъухьлъатэ телъэтыкIыпIэхэм (аэропортхэм), биостанц пщIантIэхэм, щIэныгъэрылажьэ лъэщапIэхэм, институтхэм, псэущхьэхэм щеIэзэ екIуэлIапIэхэм (ветеринар клиникэхэм). Зи гугъу тщIы IэщIагъэлIхэм бгъэдыхьэкIэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыхуагупсыс къуалэхэм я бжыгъэм я зыхъуэжыкIэр мардэм игъэтыным. Абы папщIэ, ахэр губгъуэхэм, мэзгъэфIэнхэм макIуэ, бзухэм, гъэм и зэманым елъытауэ, я зыгъэзэкIэ-лъэтэкIэр зыхуэдэр щызрагъащIэ, шырхэр къыщраш хъуну абгъуэхэр щаухуэ, щIыуэпсым и щытыкIэм техуа дерсхэр еджапIэхэм щрагъэкIуэкI.

Урысей Федерацэм и Тхылъ Плъыжьым тхыкъупщхьэ зиIэ псэущхьэхэм ящыщу кIуэдыжыпэнкIэ гузэвэгъуэ нэхъ къызыкIэщIэзэрыхьахэм хабжащ къуалэбзу лъэпкъыгъуэу 127-р. Абыхэм ящыщу 122-р щаIыгъщ щIыуэпсым хэхауэ яхъумэ и щIыпIэхэу федеральнэ мыхьэнэ зиIэхэм (ООПТ-хэм).

ЗэрыгурыIуэгъуэщи, ди къэралым и мызакъуэу, адрей хэгъэгухэми ящыщ куэдым биологие зэмылIэужьыгъуагъэр щыхъумэнымкIэ гулъытэ хэIэтыкIа щыхуащI. Абы и лъэныкъуэкIэ, зэрагъэунэхуащи, псыпцIэхэри ящыщщ ЩIы Хъурейм къуалэрэ псэущхьэу, хьэпщхупщрэ бдзэжьейуэ щыщыIэхэм я бжыгъэм хезымыгъэгъэщI, щIыуэпсыр зэпIэзэрыту къызэтезыгъанэ къэунэхугъэ гъуэзэджэхэм.

Ауэ щыхъукIи, псыпцIэхэр зи унапIэ псэущхьэхэмрэ абыхэм щес къуалэхэмрэ хъумэнымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэу къабжащ 1971 гъэм мазаем и 2-м Ираным и Рамсар къалэм зэрыщызэгурыIуауэ щытар. ИкIи, абы ипкъ иткIэ, 1977 гъэм «Рамсар конвенцэ» зыфIаща дэфтэрым Iэ щIэзыдза къэрали 173-м Урысей Федерацэри яхыхьащ.       

Мы зэманым ирихьэлIэу ди къэралым «Рамсар щIыпIэу» къыщызэIуахам я бжыгъэр 41-м нэсащ. Абыхэм, псори зэхэту, гектар мелуани 12-м щIигъу къызэщIаубыдэ.

Урысей Федерацэм и щIыналъэращ зэрытыр Европэ псом щынэхъ ин дыдэу къалъытэ Васюган псыпцIэр. Километр мин зэбгъузэнатIэу 53-м щIигъум зыщиубгъуа ар къызыщыпхив щIыгур, Томск, Новосибирск, Омск щIыналъэхэм хыхьэу, Сыбырым и псыежэх нэхъ абрагъуэхэм хабжэ Иртышрэ Обьрэ я зэхуаку дэтщ. Васюган псыпцIэр къызэрыунэхурэ (геологхэм къызэрабжамкIэ) илъэс мини 10 дэкIащ.