КъызэрытфIэмыIуэхум къыхэкIрэ?

Ди планетэм цIыхуу тетым я бжыгъэр псынщIэ дыдэу зэрыхэхъуэм къишэнкIэ хъуну гуныкъуэгъуэм ООН-м хэтхэм нэхъ зэIухауэ икIи щхьэтечу тепсэлъыхьын щы­щIадзар XX лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэрщ.

1989 гъэм «ООН-м Зыужьы­ныгъэм теухуауэ щызэхалъхьа программэр зэрылажьэм кIэлъыплъхэм я совет» зыфIащарат псом япэрауэ къы­хэзылъхьар бадзэуэгъуэм и   11-р ЩIы Хъурейм цIыхуу тетым я дунейпсо махуэу къэ­лъытэнымкIэ жэрдэмыр. Къызыхахари, 1987 гъэм а махуэ дыдэм ди планетэм цIыхуу тетым я бжыгъэр меларди 5 зэрыщрикъуар арат. Къыхэгъэщыпхъэр аращи, а бжыгъэр адэкIэ меларди 6-м хуэкIуэным ихьыжар илъэс 12 къудейщ. 
АтIэми, ООН-м и Ассамблее Нэхъыщхьэу 1990 гъэм и дыгъэгъазэм екIуэкIаращ бадзэ­уэгъуэм и 11-р ЩIы Хъурейм цIыхуу тетым я дунейпсо махуэу къыщащтар. 

Тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ

БлэкIам къызэрыхэщыжымкIэ, щIэныгъэлIхэр а зэманым гуныкъуэгъуэ хэзыдзар щхьэу­сыгъуэншэтэкъым, 1999 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм ди планетэм щыпсэуам я бжыгъэр, 1960 гъэм елъытауэ (илъэс 39-рэ фIэкIа нэхъ дэмыкIыу!), тIукIэ нэхъыбэ зэрыхъуар къэтлъытэмэ. 
ЩIы Хъурейм щыпсэуа цIыхухэм я бжыгъэр мелардым щынэсар XVIII-XIX илъэсищэ къэбжыкIэхэм (лIэщIы­гъуэхэм) я зэхыхьэпIэрщ. АтIэми, адэкIэ дызыIууар телъыджащэщ: ди планетэм цIыхуу тетым я бжыгъэр мелардитIым нэблэгъэным ихьыжар абы къыкIэлъыкIуа илъэси 130-рэ иримыкъущ! Апхуэдэурэ здекIуэкIым, 1950 гъэм ЩIым цIыхуу щыпсэуам я бжыгъэр меларди 2,5-м щыщIигъуащ. 
АтIэми, XX лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэращ ямылейуэ ­хэхъуэн щыщIэддзар. Апхуэ­дэу, 1974 гъэм меларди 4-м дынэсащ. Илъэс 13 дэкIри, зэрыжытIащи, 1987 гъэм, ЩIы Хъурейм къытехутащ мелардитхум «дынэзыхуса» дзадзур. КъыкIэлъыкIуа илъэс 12-м и кIэухым (XXI лIэщIыгъуэм ды­щыхэбакъуэм), псори зэхэту ди бжыгъэр мелардихым щхьэдэ­зыгъэхари, зэрыдгъэнэIуащи, дунейм къытехутащ. Иджыри илъэс 12 къыщызэднэкIа 2011 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм и кIэух дыдэм, ООН-р щыхьэт зэрытехъуамкIэ, цIыхухэм я бжыгъэр меларди 7-м нызэрыхьэсат. 
2024 гъэр щиухым ди планетэм цIыхуу тетам я бжыгъэр меларди 8,156-м нэблэгъат. Ауэ щыхъукIи, ЩIым цIыхуу тетым я бжыгъэр 1800 - 2024 илъэсхэм къриубыдэу хуэдийкIэ хэхъуащ! АдэкIэ апхуэдэу дызэрекIуэкIами дыщыгъуа­зэщ, Iэмал гуэр къыхуэдмыгупсысми, нэхъ псынщIэжу дызэрыхэхъуэнури шэч къы­зы­тумыхьэнщ.
Мы махуэр къыщIыхалъхьар - ди планетэм цIыхуу тетым я хэхъуэкIэр зыхуэдэр зыхыдигъэщIэн, а Iуэхур дыкъэзыухъуреихь дунейм зэрыжьэхэуэр, жьыуэпсми щIыуэпсми зэре­гуауэр, экономикэм и зыужьы­кIэм зыхъуэжыкIэ дызыхуэмейхэр зэрыхилъхьэм гу лъыдигъэтэн папщIэщ. 
КъинэмыщIауэ, ЩIы Хъурейм тетхэм я дунейпсо махуэм и къалэн нэхъыщхьэр зыхуэгъэзар щыпсэухэм я бжыгъэр псынщIэ дыдэу зэ­рыхэхъуэм дызыхуишэнкIэ ­хъуну тхьэмыщкIагъэр къэмыгъэхъунымкIэ, абы папщIэкIи хэкIыпIэу щыIэхэр зыхуэдэм щIэныгъэлIхэр, жылагъуэр ­нэхъ гъэхуауэ тегъэпсэлъы­хьы­нырщ.
АтIэми, щIэныгъэрылажьэ­хэ­ми къызэрыхагъэщу, ООН-м пыщIахэр мы Iуэхум щIытегузэвыхьыр хэт и дежкIи нэрылъагъу хъунут, ди планетэм цIыхуу щыпсэум я бжыгъэр адэкIи зэрыхэхъуэми а Iуэхум дяпэкIэ дызыхуишэнкIэ хъуну лъэпощхьэпохэми къу­лыкъущIэхэри цIыху къызэрыгуэкIхэри дегупсысу щыты­гъамэ. Уэ дауи егупсыси, ­ООН-м пыщIа IэщIагъэлIхэми къызэ­ра­хутауэ, зэрекIуэкIым адэкIи тедгъэтмэ, 2050 гъэм ЩIым цIыхуу тетынум я бжыгъэр мелард 11-м щыщIигъунущ. 
ИтIани, зэрытщIэщи, планетэр зэрыщыту щIэтплъыкIынщи, хэгъэгухэм, щIыналъэхэм, континентхэм щыпсэухэм я бжыгъэм зэрыщыхэхъуэр зэ­техуэркъым. Мы Iуэхум ехьэ­лIауэ 1994 гъэм и фокIадэм Мысырым (Египетым) и щы­хьэр Каир щызэхашат къэрали 179-м я лIыкIуэхэр здэ­щыIа зэхыхьэ гукъинэж. Абы щыте­псэлъыхьат блэкIа зэманхэм планетэм (зэрыщыту къатщтэмэ) зыужьыкIэу иIамрэ цIыхуу тетым я псэукIэм игъуэ­та зэхъуэкIыныгъэр зыхуэ­дэмрэ. 
Зэхыхьэм къыщащта дэф­тэру къыкIэлъыкIуа илъэс 20-м тещIыхьам къыщыгъэлъэ­гъуат а пIалъэм къриубыдэу ди планетэм цIыхуу тетынухэм я щыIэкIэ-псэукIэр зэщхьынур, щIэныгъэм дригъуазэу зэхэдгъэкIынумрэ ди бжыгъэм зэрызихъуэжам кIэлъы­плъы­нымкIэ зэфIэдгъэкIыпхъэхэм­рэ. КъинэмыщIауэ, а программэм иратхат зи зыужьыныгъэкIэ адрейхэм яужь къина хэгъэгухэм запыщIэнымкIэ, щыпсэухэр зыхэт гугъуехьхэм къыхэшынымкIэ, дэхуэхахэм щIэныгъэ етынымкIэ, сабий куэд зиIэ унагъуэхэм ядэIэпыкъунымкIэ хэкIыпIэу къалъы­тэри. 
Зэрынэрылъагъущи, ЩIы Хъурейм щыпсэухэр XXI лIэ­щIыгъуэм и япэ Iыхьэм дызыгъэгузавэ икIи гугъу нэхъ дезыгъэхь Iуэхугъуэ ину къытхущIэкIахэм ящыщщ ди планетэм и щхьэфэм къытегуауэ ­хуабагъэм зэпымыууэ зэрыхэхъуэр. А Iуэхур къызыхэкIам щыщу щIэныгъэрылажьэхэм къалъытэр, планетэм тесхэм я бжыгъэр кIуэ пэтми нэхъыбэ зэрыхъум имызакъуэу, езы цIыхухэм щIыуэпсым леишхуэ езых лэжьыгъэхэри щIэгъэ­хуэбжьауэ зэрырагъэкIуэ­кIырщ. Уеблэмэ иужьрейр ­нэхъ дыхэзыгъаплъэщ.