Италием и иджырей Неаполь къалэм и гъунэгъу Везувий мафIэбгыр дыщыпсэу лъэхъэнэм (ди эрэм) ипэ ита 79-нэ гъэм шыщхьэуIум и 24-м къызэрымыкIуэу къызэрыкIыу къызыхиутIыпщыкIа сахуэмрэ къызыпхива магмэмрэ а Iэхэлъахэм ита Помпеи къалэжь цIыкIур щIахъумат.
Урым къэралыгъуэжьым и курыхыу къекIуэкIа Италие хытIыгуныкъуэм и ипщэ лъэныкъуэр зи «хэщIапIэ» Везувий Iуащхьэжьыр зэрымафIэбгыр а лъэхъэнэм псэуахэм ягу къэзыгъэкIыжа а махуэр абдежым и гъунэгъуу щыса жылэхэм я дежкIэ лъапсэрыхт.
ШыщхьэуIум и 24-м и пщэдджыжьым а Iэхэлъахэм исахэм зэуэ къалъэгъуащ Везувий бгым Iуву щхьэщыгъуэлъхьа пшэ гуэрэн фIыцIэжьыр. АфIэкIа хэмылъу, Iэгъуэблагъэр зэуэ кIыфIыбзэ къэхъуащ, уафэр шынагъуэу, дыгъэр къыпхымыпсыжыфу, зэщIэгъуэгъуащ. Уэрамхэм удэтыныр икъукIэ шынагъуэт. Зыгуэр хуей хъуамэ къыдыхьэжыфыртэкъым, мафIэбгым къызыхидз яжьэ пщтырымрэ уафэм дрипхъей мывэ зэщIэплъахэмрэ зыщахъумэн папщIэ, щащыху-шхыIэн хуэдэ гуэрхэр я щхьэм трамыубгъуауэ.
АтIэми, тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, Везувий къыхэдгъэща зэман жыжьэм ипэкIи мызэ-мытIэу къызэрыкIыпауэ щытащ. АбыкIэ щыхьэтщ геологием пыщIа IэщIагъэлIхэм ирагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэри Iэхэлъахэм исахэм къызэранэкIа IуэрыIуатэри. Ауэ блэкIам и тхыдэм нэхъ къыхэнар а бгыр шынагъуащэу къыщызэрыкIа 79-нэ гъэрщ.
Везувий зи пщтырагъкIэ градус 700-м нэблагъэ пшахъуэрэ мывэу къыпкърыкIар Iэгъуэблагъэм иса Помпеи, Геркуланум, Стабии къалэхэмрэ абыхэм къедза къуажэ цIыкIу зыбжанэмрэ ятещэхащ. А къэхъукъащIэ къызэрымыкIуэм, зэрыхуагъэфащэмкIэ, цIыху мин 16-м нэблагъэ хэкIуэдащ.
Помпеи къалэр зэрыта щIыпIэм археологхэм 1748 гъэм щрагъэкIуэкIа щIытI лэжьыгъэхэм я фIыгъэкIэ, тхыдэм щыщ хъужа а жылэжьыр, къэхъукъащIэ къызэрымыкIуэр щытепсыхам иIа теплъэм хуэдэ къабзэу къыщIагъэщыжауэ щытащ.
Метр бжыгъэ зи Iувагъ яжьэр лъэныкъуэ ирагъэза нэужь, археологхэм къыщIагъэщыжащ къалэдэсхэм ящыщу 40-м я хьэдэхэр. КъинэмыщIауэ, зэрыщыта дыдэм хуэдэу къагъэIэгъуащ а зэман жыжьэм Помпеи къалэ цIыкIум иIа уэрамхэмрэ абыхэм тета псэупIэхэмрэ. Зэуэзэпсэу къатепсыха шынагъуэрыхьым цIыхуи псэущхьи хуэмыхьэзыру къызэрыщIэкIари IэщIагъэлIхэм я нэгу къыщIэуващ.
Еджагъэшхуэхэм ирагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэнэIуамкIэ, мафIэбгым гуэрэн фIыцIэу къызыхидза гъуэз абрагъуэм, апхуэдизу ар къарууфIэт икIи гуащIащэти, километр 31-кIэ уафэм зыщидрипхъеят. Iугъуэрэ пшахъуэу зэхэткIухьа, яжьэрэ мывэу зэхэзэрыхьа хьэжкурийр бзаджащэт, зэхигъэткIухьымрэ зэхилыпщIэмрэ гъуни нэзи зимыIэжым хуэдэу еруущэт.
Зэман жыжьэ хъужам мафIэбгыр къызэрыщызэрыкIар зи нэгу щIэкIа, Урым къэралыгъуэжьым и политик лэжьакIуэ икIи тхакIуэ Плиний НэхъыщIэр къэхъугъэр зищIысыр мыпхуэдэу къритхэкIыжат: «Пшэ фIыцIэжь шынагъуэр псынщIащэу къыджьэхэкIуатэрт. КъыхэбзэщхъукI мафIэ бзийхэр уафэхъуэпскIым хуэбгъэдэнкIэри хъунт, ауэ куэдкIэ нэхъ инт икIи гуащIащэт…».
Зи гугъу тщIы а мафIэбгыр иужьрейрэ «къыщылъэпIэстхъар» 1944 гъэращ. Абдежым къыщегъэжьауэ Iуащхьэжьым зегъэзэпIэзэрыт, «мамыр» дыдэ хъужауэ. АтIэми, еджагъэшхуэхэм къызэралъытэмкIэ, сыт хуэдэ мафIэбгми зыкъыдимыгъащIэу зэман нэхъыбэ дихыху куэдкIэ нэхъыкIэщ – абы щыгъуэщ абы къару иныщэ щызэхуихьэсыр. Абы къикIыр аращи, Везувий илъэс минитI ипэкIэ къызэрызэрыкIауэ щытам нэхърэ нэхъ иныжу зыкъызэкъуихынри зыхуэIуа щыIэкъым. Апхуэдэ «емынэунэ» къэхъу хъужыкъуэмэ, ар а бгым и Iэхэлъахэм исхэм я дежкIэ икъусыкъужкIэ шынагъуэрыхьу къыщIэкIынкIи хэтщ.
Дызэрыт зэманым и гугъу тщIымэ, Помпеи – уафэр «зи тепIэн» музей зэIухащ, дэтхэнэри, гъунэгъу зыхуищIу, Iуплъыну хуиту. А щIыпIэр ящыщщ, ЮНЕСКО зэгухьэныгъэм зэригъэнэIуауэ, пщIэ нэхъ зыхуэщIыпхъэ, тхыдэм и щIэин нэхъ лъапIэ дыдэхэм.
АтIэми, «археологие» псалъэм псом япэу дызыщрихьэлIэр Пасэрей Алыджым и философ цIэрыIуэу къекIуэкIа Платон къызэринэкIа и щIэныгъэ лэжьыгъэхэрщ, зэрыхэтри «блэкIар зэрыщытам щыхьэт техъуэ Iуэтэжхэр» зыгурыгъэIуэкIэм техуэущ.
Телъыджэр аращи, ди лъэхъэнэм ипэ ита VI лIэщIыгъуэм ВавилоныщIэ жыхуаIэ къэралыгъуэжьым и тепщэ Набонид абы ипэжкIэ псэуахэм я кхъэлъахэжьхэр зэрыт щIыпIэхэм щIытI лэжьыгъэхэр щаригъэгъэкIуэкIырт, къыщаулъэпхъэщхэр гъэщIэгъуэн зэрыщыхъум къыхэкIыу.
Тхыдэ мыжыжьэмкIэ къедгъэзэкIыжынщи, Урысейм и тепщэу щыта Петр Езанэм унафэ къищтат езыр зи унафэщI къэралым и щIыналъэм лъэхъэнэ блэкIахэм я щIэину къыщагъуэт хьэпшыпыжьхэр и уардэунэм кърахьэлIэн зэрыхуейм теухуауэ, а и псалъэм темыкI дэтхэнэми тыгъэ лъапIэхэмкIи егуэпылIэну къигъэгугъэу.
