Апхуэдэхэри щыIэщ: ди ныбжьэгъуу щытахэу, СССР-м къыддыхэтахэу, иджы ди жагъуэгъухэм яхыхьэжахэр. Абыхэм гужьгъэжь гъэтIылъа къытхуаIэу къыщIэкIащ, ЕтIуанэ дунейпсо зауэр зэриухрэ зэхущытыкIэфIхэр зыхудиIа Финляндием и щIыб къыщIытхуигъэзари арауэ къыщ1эк1ынущ. И сэбэп зыхэлъхэм елъэпауэу НАТО-м хыхьа Финляндиер иджы Украинэм IэщэкIэ доIэпыкъу. Дауи, а къэралым и унафэщIхэр хущIегъуэжынущ яча апхуэдэ лъэбакъуэм, ауэ ар къащыгурыIуэжынур иужькIэщ.
Суоми - апхуэдэущ езы финхэр я къэралым зэреджэр - нэхъ зэпэщ дыдэ щIыналъэхэм ящыщщ. ЖыпIэну ирикъунщ ООН-м иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм япкъ иткIэ ахэр дунейм щынэхъ насыпыфIэ дыдэу къызэрабжар (пэжу, езыхэм апхуэдэу зыкъалъытэжыркъым). 1945 гъэм совет егъэджэкIэм техьа Финляндием мы IэнатIэм дунейм япэ увыпIэр щиубыдащ икIи ар шэч къызытумыхьэнщ. А псоми я фIыгъэ хэлъщ ар зыми гуэмыхьэным теухуа политикэм быдэу зэрытетам икIи, дауи, СССР-м, иужькIэ Урысейм, купщIафIэу къызэрызэдэлэжьам. Ауэ дызыщыгъуазэ щхьэусыгъуэхэм къыхэкIыу «КъухьэпIэ зэкъуэтыр» ди къэралым къыщытегуплIа зэманым къыдрагъэжеижауэ къыщIэкIынущ къытхуаIа гужьгъэжь гъэтIылъахэр.
Ахэр къыщежьащ 1940 гъэм. А илъэсым и гъатхэм ЩIымахуэ зауэм кIэ езыта зэгурыIуэныгъэм Iэ щытридзэм Финляндием и президент Каллио Кюсети жиIауэ яIуэтэж: «Мы тхылъымпIэм Iэ щIэзыдз си Iэр фIрегъукI». КъыхуищIащ: мыгувэу инсульт хъури, и Iэр къыдэмыбзу къэнащ, къипсэужа щымыIэуи лIащ. ЕтIуанэ дунейпсо зауэм Ещанэ рейхым и лъэныкъуэу хэта Финляндиер 1944 гъэм и фокIадэм СССР-м къекIужыным теухуа зэгурыIуэныгъэм Совет Союзым къыщигъэувхэм къеджа иужь ахэр апхуэдизу и жагъуэ хъуати, премьер Хатчелль Антти гуэрми инсульт къеуэлIащ. АрщхьэкIэ хэкIыпIэншэт. Хьэуэ, щIыналъэ и лъэныкъуэкIэ Суомим фIэкIуэдыр мащIэ дыдэт, арщхьэкIэ къэзыгъэпуду къалъытэхэри яхэтт: Финляндиер хэщIапIэ зыщIа совет цIыху щIэпхъуэжахэр къратыжыну, дыгъуасэ лIыхъужьу ягъэвууэ щытахэм зауэ зэрызэхаубламкIэ ягъэкъуаншэу суд тращIыхьыну, совет тенджыз базэ щаухуэн папщIэ Хельсинки километр 30-кIэ фIэкIа пэмыжыжьэу бэджэнду щIы къыщыхупачыну. Зыгуэрурэ зэхуагъэхъуащ. Нэхъыбэу къуаншэу къыщIрагъэдза экс-президент Рюти Ристо илъэси 10 тралъхьащ, ауэ хуагъэгъури, 1949 гъэм хуит къащIыжащ.
Ди къэралым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэр Зэныбжьэгъуным, зэдэлэжьэным икIи зэдэIэпыкъуным теухуауэ СССР-мрэ Финляндиемрэ 1948 гъэм мэлыжьыхьым и 6-м Iэ зытрадза зэгурыIуэныгъэрт. Абы Суомим къалэн щищIырт, Совет Союзым зауэ къращIылIэ хъужыкъуэмэ, Хельсинки Москва сыт и лъэныкъуэкIи къыдэIэпыкъуну. Финхэри хилъафэртэкъым: ахэр къагъэгугъат социализм яухуэным ирамыхулIэну, езыхэм я хьэпшыпхэр ди деж щащэну, зыхуеинухэр гъунапкъэншэу къыщащэхуну.
Мис апхуэдэу къежьащ «Паасикивирэ Кекконенрэ я гъуэгукIэ» зэджэр. Иджы лъэныкъуэхэр зэпызыщIэр гъунапкъэм и закъуэтэкъым.
Маннергейм зэрихъуэкIри, 1946 гъэм и гъатхэпэм Паасикиви Юхо президент хъуащ икIи къухьэпIэ политикхэм ящыщу япэу Ленин орденыр зратар аращ.
Кекконен Урхо ижьрабгъу политикыу къежьащ, Граждан зауэм и лъэхъэнэм фин большевикхэр зэтезыукIахэм яхэтащ. АрщхьэкIэ 1946 гъэм юстицэмкIэ министру ягъэува иужь и гупэр СССР-м и дежкIэ къигъэзащ. Ар Сталин Иосиф игу ирихьащ, уеблэмэ иригъэблагъэри, куржы шагъыркIэ игъэхьэщIащ.
НАТО-м къыбгъэдэкI шынагъуэм къыхэкIыу ипэIуэкIэ километр зэбгъузэнатIэу щэм щIигъу зыIыгъ Порккала-Удд базэр ипэIуэкIэ яухуат. Ар и хэщIапIэт совет тенджыз лъэсырыкIуэ дивизием. Хрущевым къилъытащ зэхуэгъэкIуатэ щыIэн хуейуэ: «Сэ сегупсысащ ди дзэ базэ финнхэм я щIыналъэм итын хуэмейуэ. Дауэ дэ ди базэ Финляндием щыIэу езыхэм я къарухэр хамэ щIыналъэхэм ирашыжыну американхэр къызэрыхуедджэнур? Абы, къэтщтэнщи, США-м и базэхэм Тыркум щагъэзащIэ къалэным хуэдэ дыдэ и пщэ дэлъщ». А щапхъэр къезэгъыртэкъым: Америкэр Тыркум километр мин IэджэкIэ пэжыжьэт, Финляндиер Ленинград къегъэщIылIат. ИтIани Порккала-Удд зэхуащIыжащ 1956 гъэм щIышылэм и 25-м. Абы и жэуапу финнхэм илъэс 20 къыпащащ ипэкIэ зи гугъу щытщIа зэгурыIуэныгъэм. АрщхьэкIэ къэралитIым я зэхущытыкIэхэм зэуэ зыкъызэрадзэкIащ фин социал-демократхэм я пашэ Фагерхольм Карл-Август 1956 гъэм и гъатхэпэм Суомим и премьер-министр къулыкъур зэрыIэрыхьэу, США-м гъунэгъу хуэхъуным теухуа политикэр иригъэжьа икIи НАТО-м хыхьэным и Iуэхур къиIэта иужь. Ар псынщIэу къыжьэдакъуащ. Москва ягуригъэIуащ НАТО-м и дзэхэр ФинляндиемкIэ къыкIуэцIрыкIыу щытмэ, къарур къызэригъэсэбэпынур. Абы къыдэкIуэу Суомим фIэкIуэдырт СССР-м щиIэ псори.
Зэуэ министри 6 я къулыкъум трагъэкIри, щытыкIэр зэфIахащ.
Нэхъыщхьэращи, 1956 гъэм и гъатхэпэм Финляндием и президент хъуащ фIыуэ ялъэгъуа Кекконен. Абырэ Хрущевымрэ хьэмэмым щызэдефакIэт. Ар нэмысыншагъэу къилъытэри, Молотов Вячеслав КПСС-м и ЦК-м 1957 гъэм и жэпуэгъуэм иригъэкIуэкIа Пленумым совет унафэщIым къыщытехъущIыхьат. Iуэхум хэзыщIыкIым и дежкIэ мыбы гъэщIэгъуэн гуэри хэлъ хуэдэкъым. Хьэмэмым увыпIэшхуэ щеубыд финнхэм я гъащIэм. Мыбы, хэбгъэзыхьмэ, правительствэм и зэIущIэхэри щыщрагъэкIуэкI къохъу, адрей псоми я гугъу тщIынкъыми.
Щызэдефэхэм деж Хрущев хущIэкъурт Финляндиер социализм зыужьыныгъэ гъуэгум тригъэхьэну, арщхьэкIэ Кекконен хутечыртэкъым. Апхуэдэхэм дежи зэрыгъэгубжьыртэкъым, уеблэмэ нэхъри зэхуэгуапэрт. СССР-м и фIыгъуэхэм зэрыхэсым къыхэкIыу Суомир яхыхьат къэрал къулей дыдэхэм.
Хрущев зэрытрахуар и ныбжьэгъуфIым, дауи, и жагъуэ хъуат, ауэ абы теухуауэ екIи фIыкIи зы псалъэ къыжьэдэкIакъым. Мыгувэуи Брежнев Леонид апхуэдэ дыдэуи и ефэгъуфI хъуащ, ауэ афIэкIа Iуэхум хьэмэм хэтыжакъым. Кекконен нэхъ и гъунэгъуу щытар совет премьер Косыгин Алексейщ.
КъэралитIым я зэхущытыкIэр апхуэдэу хуабэу щытыжакъым СССР-р лъэлъэжа иужь. Ауэ ахэр зэтраIыгъэрт, нэхъ чэнж хъуами ,1уэху куэд зэрызэдащ1эм.
Кекконен Урхо и ужькIэ президент къулыкъур 1982 гъэм зыIэрыхьа Койвистэ Маунэ жиIэгъащ: "Зауэ гущIэгъуншэхэм Финляндием и цIыхубэр ирагъэсащ лъэпкъ цIыкIум езым и гъунэгъушхуэм и сэбэп зыхэлъхэр къилъытэн икIи хы адрыщI къикI дэIэпыкъуныгъэм, абы и нэфI зыщигъэхуэным щыгугъыным къыпыкIын зэрыхуейм".
Псалъэ пэжхэщ, ауэ тхыдэм и къэгъэшыпIэхэм щащыгъупщэж щыIэщ. Ар хыболъагъуэ Суомим мы зэманым щекIуэкIхэм.
