Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Казбек и пресс-конференцыр мызыгъуэгум щекIуэкIар «ТАСС Кавказ» щIыналъэ хъыбарегъащIэ центрырщ. Республикэ УнафэщIыр нэхъыбэу къытеувыIащ КъБР-м и социально-экономикэ зыужьыныгъэм, дзэ Iуэху хэхам хэтхэм зэрадэIэпыкъум, лъэпкъ проектхэр гъэзэщIа зэрыхъум, туризм IэнатIэр зэрефIакIуэм, нэгъуэщIхэми.
Республикэм нобэ и щыIэкIэ-псэукIэм, нэхъыщхьэу гу зылъытапхъэхэм щытепсэлъыхьым къыхигъэщащ Урысей Федерацэм и Президентым и жэрдэмкIэ, къэралым щекIуэкI лъэпкъ проектхэм сэбэпынагъ нэрылъагъухэр къызэрыпэкIуар. А программэм гъащIэм и лъэныкъуэ псори къызэщIеубыдэ, си щхьэкIэ жысIэфынущ, лъэпкъ проектхэр зыужьыныгъэм и къаруущIэ зэрыхъуар.
- Къэбэрдей-Балъкъэрыр къапщтэмэ, илъэситхум къриубыдэу цIыхухэм ябгъэдэлъ мылъкум хуэдитIкIэ хэхъуащ, езы республикэм къыщалэжьри апхуэдизкIэ нэхъыбэ хъуащ. Мы илъэсым и кIэухым щIыналъэм и хэхъуэр сом мелард 21-рэ хъууэ иухынущ. 2018 гъэр къапщтэмэ, лъэпкъ проектхэр гъэзэщIэн щIэдмыдзэ щIыкIэ, къэсхьа бжыгъэр меларди 9,5-рэщ зэрыхъуу щытар. Апхуэдэ хэхъуэм Iэмал къыдет цIыхухэм я псэукIэр ирагъэфIэкIуэнымкIэ сэбэп дыхъуну, - жиIащ КIуэкIуэ Казбек.
Iэтащхьэм и къэпсэлъэныгъэм къыхэщащ Президентым япэ иригъэщхэм ящыщу цIыхухэм я узыншагъэр хъумэнымрэ бынунагъуэшхуэхэм ядэIэпыкъунымрэ хуэгъэза зэхъуэкIыныгъэхэм гъащIэр зэрырагъэфIэкIуар. Лъэпкъ проектхэм я мыхьэнэ нэхъыщхьэр арати, КIуэкIуэм быдэу жиIащ ди цIыхухэм я псэукIэр нэхъыфI зэрыхъуар. Абы щыхьэт тохъуэ цIыхухэр къалэм зэрызиужьым, гъуэгухэр зэрефIакIуэм зэрыщыгуфIыкIыр, республикэм щыпсэухэм Iуэхутхьэбзэ щыхуащIэу зэкIуалIэ IуэхущIапIэхэм лэжьыгъэр нэгъэсауэ зэтеубла зэрыщыхъуар. Мыхьэнэ зиIэхэм ящыщщ къэралыр унагъуэхэм, сабийхэм зэрадэIэпыкъур, иджы хуэныкъуэхэр къалъытэурэ, абыхэм я унагъуэхэм занщIэу яIэрохьэ хухаха ахъшэр.
Республикэм и мэкъумэш IэнатIэм и гугъу щищIым, Iэтащхьэм къыхигъэбелджылыкIащ ар экономикэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэу зэрыщытыр. «2024 гъэм и мазихыр къапщтэмэ, а IэнатIэм и хэхъуэр проценти 104,5-рэ хъуауэ жыпIэ хъунущ, илъэсым и кIэухым проценти 110-м нэдгъэсыну ди мурадщ. Нэхъыбэу дызэлэжьар илъэс куэдкIэ пхъэщхьэмыщхьэ къозыт жыгхэр хэсэнырщ. Апхуэдэхэр зэкIэ гектар мин 23-рэ мэхъу. ЩIы IэнэщI куэд диIэщ жытIэфынукъым, ауэ а щыIэр сэбэпынагъ къыпэкIуэу зэрызетхьэным иужь дитщ. Пхъэщхьэмыщхьэрэ хадэхэкIыу зы гектарым куэд къызэрытетхыным дыхущIокъу», - жиIащ КIуэкIуэм.
УнафэщIым зэрыхуигъэфащэмкIэ, 2024 гъэм хадэхэкIыу тонн мелуан ныкъуэ кърахьэлIэжынущ. Ди республикэм къыщызэIуахащ хадэхэкIхэмрэ пхъэщхьэмыщхьэхэмрэ щелэжь IуэхущIапIэ зыбжанэ, абыи хэхъуэхэр къытхуихьынущ.
Курыт IэщIагъэ щрат егъэджэныгъэ IуэхущIапIэхэм кампус къыщызэIуахыну я мураду Путин Владимир щыхуэзам зэрыжиIам къыхэкIыу, журналистыр къыщIэупщIащ а Iуэхур дауэ убзыхуа хъунуми.
- Дэ нобэ дыщыгъуазэщ лъахэр IэщIагъэлIхэм хуэныкъуэ зэрыхъуар. Абы къыхэкIыу, курыт IэщIагъэ щрагъэгъуэт еджапIэхэм зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр хэтлъхьэну ди мурадщ. Псом япэ игъэщыпхъэр мэкъумэш IэнатIэмрэ туризмэмрэщ. ДызыхэпсэукI зэманым Iулыдж иIэ хъуащ щIым утелэжьыхьыным, цIыхухэм Iуэхутхьэбзэ щыхуащIэ IэнатIэхэм ущылэжьэным. Абы къыдэкIуэуи, ахъшэ хъарзынэ къыщыболэжь икIи цIыхухэр зыхуэныкъуэ IэнатIэщ. ДызыхуэкIуэ илъэситIым зи гугъу тщIы кампусхэм ныбжьыщIэ мини 5-м нэс щеджэнущ, - жиIащ республикэ Iэтащхьэм.
Налшык къалэ и аэропортым и Iуэху зыIутым щытепсэлъыхьым КIуэкIуэ Казбек къыхигъэщащ ар диIэн зэрыхуейр, Налшык къалэ аэропортыншэу къанэ зэрымыхъунур, абы зэрелэжьыр. Минеральные-Воды, Беслъэн аэропортхэр тпэгъунэгъу щхьэкIэ, туристхэми мыбы щыпсэухэми яфIэтыншыр Налшык къэлъэтэнырщ - илъэтыкIынырщ. А Iуэхум теухуауэ ди унафэщIхэм УФ-м и Президентым зыхуагъэзащ икIи Путиным и унафэкIэ, кхъухьлъатэм зыщиIэт-къыщытIыс гъуэгур 2026 - 2027 гъэхэм зэрагъэпэщыжыну траухуащ. Метр зэбгъузэнатIэ мини 6 хъу пэшхэри зыхуей хуагъэзэнурэ зы илъэсым цIыху мин 500 - 600 къытехьэу ящIынущ. Нэхъапэм абы щызэблэкIыу щытащ цIыху мин 360-м нэс, ауэ уз зэрыцIалэм иужькIэ, мини 180-рэ хуэдиз илъэсым щызэблэкIыу аращ. ЕтIанэгъэ щыщIэдзауэ Санкт-Петербург, Къэзан, нэгъуэщI къалэхэми кIуэуэ зэтраублэнущ.
- Иужьрей илъэсхэм экономикэм зэрызиужьыр хэт дежкIи нэрылъагъущ. ДяпэкIэ сыт хуэдэ инвестицэ проектхэр вгъэзэщIэну фи мурад? - щIэупщIащ «Къэбэрдей-Балъкъэр» КъТРК-м и журналист Булат Наталье.
- Правительствэр иджыпсту нэхъыщхьэу зэлэжьыр проектитхущ - Тырныауз вольфрам-молибден заводыр, фэтэр куэду зэхэт унэхэмрэ хьэщIэщхэмрэ ухуэныр, IT-паркыр, хуабэщхэр, нэгъуэщIхэри. ДяпэкIэ дызэлэжьын хуейхэм я гугъу щытщIкIэ, мелард бжыгъэ и уасэу зэфIэдгъэкIахэри къэдвгъэлъытэ. Абыхэм ящыщщ Iуащхьэмахуэ лъапэ щыдухуа хьэщIэщ зэхэтхэр, Налшык зыгъэпсэхупIэ къалэу зиужьын папщIэ, санаторэхэр нэхъыбэ зэрытщIыр, мыгувэу иджыри цIыху мини 2 зыщIэхуэ зыгъэпсэхупIэхэр зэраухынур.
Фэри фощIэ Налшык къалэ хьэщIэщу 9 зэрыщаухуэр. Иджы къызэIуахынущ Лениным и уэрамым тет хьэщIэщымрэ ХьэтIохъущокъуэ паркым и ихьэпIэм деж щытымрэ. Мэкъумэш IэнатIэм щагъэзащIэри мащIэкъым: газ зыщIэт пхъэщхьэмыщхьэ, хадэхэкI хъумапIэу диIэм нэхъри хыдогъахъуэ, нобэ тонн мин 300 зыщIэхуэ диIэмэ, иджыри мин 200 щытхъумэн тщIыну ди мурадщ. Ахэри сом мелард нэхърэ мынэхъ мащIэ зыхалъхьэ проектхэщ. НобэкIэ нэхъыщхьэу къызэдгъэпэщахэм ящыщщ хьэпшып щад IуэхущIапIэхэр, дяпэкIэ щэкI къыщыщIагъэкIхэр духуэну ди гугъэщ. Ар илъэситI дэкIмэ, зэдгъэхъулIэнущ, - жиIащ Iэтащхьэм.
Ди республикэм кIыхьлIыхь щыхъуа ухуэныгъэу итхэр - Онкологие центрыр, Театрхэм я уардэунэр - зэрырагъэжьэжам и гугъу щищIым, КIуэкIуэм къыхигъэщащ Онкоцентрым ехьэлIауэ УФ-м и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу КИФЩI-м щыIэ Чайкэ Юрий фIыщIэ зэрыхуэфащэр. Абы УФ-м и Правительствэм зыхуигъазэу республикэм хуабжьу къызэрыдэIэпыкъуар жиIащ КIуэкIуэм. Онкоцентрыр 2024 гъэм ухуэн яухынурэ, сымаджэхэм зэреIэзэ Iэмэпсымэхэр къащэхун щIадзэнущ. Проектыр 2026 гъэм яухын хуейуэ зыхуагъэувыжауэ арами, 2025 гъэм и кIэм нагъэсыну зэрамурадыр дыщIигъуащ. «УФ-м и Президент Путин Владимир 2019 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къыщыкIуам унафэ тщIащ Театрхэм я уардэунэр ЩIалэгъуалэ зэчиифIэхэм я уардэунэу зэрыщытынур. Ковидым и зэранкIэ, къытхуаутIыпщ ахъшэр зэрызэпагъэуам къыхэкIыу, мащIэу гу-ващ, ауэ 2024 гъэм и кIэм ари хьэзыр хъунущ. Метр зэбгъузэнатIэ мин 17 хъу уардэунэм щIалэгъуалэм я зэфIэкIыр щагъэлъэгъуэну, зыщрагъэужьыну Iэмал яIэнущ.
Промышленностым теухуауэ къыщыпсалъэм: «Иджыпсту жыджэру лажьэ, къэрал псом къыщацIыху заводхэр диIэщ. Ахэр Май къалэм дэт Рентген заводырщ, Тэрч щыIэ «Налмэс» заводырщ, Тырныауз дэт вольфрам, молибден, дыщэ къыщыщIах заводырщ, - жиIащ УнафэщIым.
Республикэм и курыт еджапIэхэр гъэ еджэгъуэщIэм зэрыхуэхьэзырым журналистхэр щыщIэупщIэм КIуэкIуэм къыхигъэщащ сабий нэхъ цIыкIухэм ерыскъы пщтыр егъэшхэныр федеральнэ бюджетым къыхэкIыу зэрызэтраублар. ФокIадэм и 2-м школыщIэу 6 къыщызэIуах Къэбэрдей-Балъкъэрым. ЕджапIэ куэдым зэгъэпэщыжыныгъэ лэжьыгъэхэр щекIуэкIащ, школибгъу яухуэ. Мы гъэ еджэгъуэщIэм сабий ми-ни 123-рэ щызэхуэсыжынущ республикэм и егъэджэныгъэ IуэхущIапIэхэм. «Си гуапэ хъур япэ классым мы гъэм кIуэнухэр нэгъабэрейм елъытауэ хуэдэ 1,5-кIэ зэрынэхъыбэрщ. А цIыкIухэм я бжыгъэр мин 13,5-рэ мэхъу. А псори зыхуейхэмкIэ къызэдгъэпэщыну Iэмал диIащ. Зи гугъу сщIа школибгъур ухуэн яухмэ, пIалъитIкIэ зэщхьэщыхауэ еджэ щыIэжынукъым», - жиIащ КIуэкIуэ Казбек.
Щэнхабзэ унэтIыныгъэм щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэм теухуауэ республикэ Iэтащхьэм жиIащ щэнхабзэмкIэ унэ дамыщIыхьауэ, е дэтыр зэрамыгъэпэщыжауэ зы къуажи къызэрымынар, республикэм и творческэ коллективхэр зыщIэс унэхэри зыхуей зэрыхуагъэзар.
Украинэм щекIуэкI дзэ Iуэху хэхам кIуэхэм республикэм къыбгъэдэкIыу сом мелун 1,5-рэ зэрыратым, къэрал псоми хуэдэу нобэ зауэ губгъуэм итхэр зыхуэныкъуэхэмкIэ къызэрызэрагъэпэщым, абыхэм унэтIыныгъэ 28-кIэ зэрадэIэпыкъум (я бынхэм гъэмахуэм пщIэншэу зэрызрагъэгъэпсэхуар, гъэсапIэм уасэ зэрыщIамытыр, еджапIэм зэрыщагъашхэр, нэгъуэщIхэри) тепсэлъыхьащ КIуэкIуэр. КъищынэмыщIауэ, уIэгъэ хъуахэм - республикэ мылъкум къыхэкIыу сом мин 300, хэкIуэдахэм сом зы мелуан зэрыхуагъэувар, мобилизованнэхэм мазэ къэс сом мин 25-рэ зэрыратыр къыхигъэщащ. «Ди республикэм жыджэру щолажьэ «Хэкум и хъумакIуэхэр» къэрал фондыр, нобэр къыздэсым лъэIу мин 11-кIэ зыкъыхуагъэзащ. Абыхэм зэтеублауэ цIыхухэм хуащIэ Iуэхутхьэбзэхэм нэмыщI, щхьэж зыхуэныкъуэхэмкIэ защIыдогъакъуэ, зыри гулъытэншэу къэдгъанэркъым. Апхуэдэу зэпымыууэ гуманитар дэIэпыкъуныгъэхэр яхудогъашэ губгъуэм ит ди щIалэхэм» - дыщIигъуащ КъБР-м и Iэтащхьэм.
КIуэкIуэ Казбек пресс-конференцым щытепсэлъыхьащ щIалэгъуалэ политикэр республикэм гъэзэщIа зэрыщыхъум, нобэ абыхэм къыхузэрагъэпэщ Iэмалхэм, псэупIэ-коммунальнэ IэнатIэр иджырей зэманым декIуу къызэрагъэщIэращIэм, нэгъуэщIхэми. И щхьэм, и унагъуэм теухуауэ журналистхэр зыщIэупщIахэми жэуап яритащ.
