ЩIыр къэушрэ?

Венесуэлэ хэгъэгур, зэрытщIэщи, «Америкэ Ипщэ» зыфIаща щIыгу абрагъуэм (континентым) и ищхъэрэ-къуэкIыпIэмкIэ щыIэ и нэзырщ здэщыIэр, нэхъри дгъэбелджылымэ, Атлантикэ хышхуэм абыкIэ щиIэ и Iуфэрщ.

Зэрызэхэтхащи, а къэралым иджыблагъэ щIыр къызэрымыкIуэу щыхъеящ. А хэкум и щыхьэр Каракас къалэм къухьэпIэмкIэ километр 160 - 200 хуэдизынкIэ пыIуха щIыпIэу Атлантикэ хым и Iуфэм Iус Морон жылэшхуэм дежщ а къэхъукъащIэм ямылейуэ зыкъыщызэкъуихар.

Сейсмологхэм къызэрахутамкIэ, япэ зэщIэскъыскъэм и курыхыр щIым и лъабжьэ - и кугъуэмкIэ километр 22-кIэ пыIухат. Секунд 39-рэ нэхъ я мызэхуакуу къызэрехьэжьа етIуанэ зэщIэхъеекIэм и джэлэсыр, иужьым сейсмологхэм къызэрабжамкIэ, щIы щхьэфэм и кIуэцIымкIэ километри 10-кIэ пыIухат.

Венесуэлэм хы IуфэмкIэ гъэза и щIыгум щIыр зэкIэлъыпыту тIэу зэрыщыхъеям и зэранкIэ, а къэралым цIыху мин бжыгъэ щыхэкIуэдащ, унэ зэтетхэр щызэтещэхащ, къызэрымыкIуэ щытыкIэ къыщыунэхуащ.

ГъэщIэгъуэнщ, ауэ зи гугъу тщIы мы хэгъэгум куэдкIэ пэжыжьэ Японием ищхъэрэ-къуэкIыпIэмкIэ гъэза и Iуфэхэми, сыхьэт ныкъуэ нэхъ дэмыкIыу, щIыр щызэщIэсыскъащ. Пэжщ, Японием, Венесуэлэм елъытауэ, къащыщIа щымыIэм хуэдэщ: мафIэгу зыщыплIым я къэкIухьыкIэр сыхьэтитI нэблагъэкIэ зэрагъэIэпхъуамрэ цIыху зыбжанэм фэбжь зэрагъуэтамрэ хомылъытэмэ.

Геологие щIэныгъэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, абдежращ щызэтехьэ-щызэтекIыр «Кариб» («Карибскэ») «Америкэ Ипщэ» тектоникэ пцIахуэхэр (плитахэр). КъызэрахутамкIи, мы тIум я зыгъэзэкIэ-зыгъэхъеикIэр я псынщIагъэкIэ зэтехуэркъым.

Тектоникэ пцIахуэхэм, щIы щхьэфэм и лъабжьэм къызэрыщакIухьым къыхэкIыу, я зэщыхъуэкIэр зыхуэдэм цIыху къызэрыгуэкIхэр, дауи, дыщыгъуазэкъым, геологие, физикэ щIэныгъэхэм тезыгъащIэ IэщIагъэлIхэм (сейсмологхэм) къинэмыщIа. АтIэми, а пцIахуэхэр щIы щIагъым зэрыщызэмызэгъырщ кIуэтэху нэхъ «къэзыгъэгубжьри» щIы щхьэфэм нэрылъагъуу къытезышэри.

Тыркум и гугъу тщIымэ

Дызэрыщыгъуазэщи, илъэсищрэ ныкъуэрэ ипэкIэ Тыркум гузэвэгъуэшхуэ къыщыхъуат, ипщэкIэ гъэза и щIыгум щIыр къызэрымыкIуэу зэрыщыхъеям къыхэкIыу.

ЩIы зэпцIа скъархэу литосферэ, е нэгъуэщIу къэдгъэлъагъуэмэ, «тектоникэ плитакIэ» зэджэхэм я зэпыщIыкIыпIэу Тыркум и щIыналъэм пхрыкIыр «Ищхъэрэ-Анадолэ (Анатолийскэ)» зыфIащарщ. Мыдрейр, «КъуэкIыпIэ-Анадолэ» зэпыщIыкIыпIэр, пхрокI а къэралым ипщэ-къуэкIыпIэмкIэ щиIэ и Iыхьэм. АтIэми, мы етIуанэрщ Тыркум Ливанымрэ Сириемрэ нэхъ пэгъунэгъу и щIыгур бэлыхьышхуэ хэзыдзауэ щытар.

ЩIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, ямылейуэ щIыр щыхъея а «зэпыщIыкIыпIэр» я зэхуэзапIэщ абдежым ижькIэрэ щызэIущIэ литосферэ плитахэу «Анэдолэ» (Анатолийская, Евразийская), «Африкэ» (Африканская), «Хьэрып» (Аравийская) зыфIащахэм. А Iуэхугъуэрщ, псом япэрауэ, щхьэусыгъуэ хуэхъуар а зэхуэзапIэр Iэгъуэблагъэм дежкIэ ябгэрыхьу къызэрыщIэкIам.

«Аравийскэм», тIэкIу-тIэкIуурэ ищхъэрэкIэ щеIэпхъухкIэ, «Анатолийскэр» (аращ зытетыр Тыркум и нэхъыбэр) къухьэпIэмкIэ ирехуэкI. Апхуэдэ зэпекъукIэращ къегъэщIылIа щIы Iыхьэхэри и пIэ изыхур, «лъэмыкIыжуи» щIыр къэзыгъэхъейр.

ЩIым и кугъуэр дэнэ нэсрэ?

Геологие щIэныгъэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, щIы щхьэфэр и нэхъыбэм и пIэ изымыгъэкIыр планетэм и гущIыIум щыщу нэхъ и лъабжьэIуэкIэ щыIэ зэтеупIэщIыкIыжа пцIахуэхэрщ («литосферэ плита»).

«Литосферэ» псалъэм къызэщIрагъэубыдэр щIым «телъэщIа» и щхьэфэм и закъуэкъым, атIэ куэдкIэ нэхъ и лъабжьэIуэкIэ щыIэ, «щIы къатибл» жыхуаIэу езыгъэзых и Iыхьэхэу пцIапцIэ щытыкIэм ит мантием нэсхэри хыхьэущ.

Ахэр, литосферэ пцIахуэхэр, щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къадэкIуэу, зыр адрейм елъытауэ зэтекIа иужькIэщ, планетэм и кугъуэмрэ и щхьэфэмрэ я зэхуаку дэт «мантие» пкъыгъуэм тецIэнтхъукIын щыщIадзэр, и щытыпIэм икIахэр щызэIущIэжрэ щызэжьэхэуэжу. Апхуэдэхэм дежщ щIыр къыщычэри и зы Iыхьэр адрейм елъытауэ щызэщIэскъыскъэри.

Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием ЩIыр щыхъеинур къэхутэнымрэ геофизикэмкIэ и Математикэ институтым щылажьэхэм зэрыжаIэмкIэ, геологием «мантие» псалъэмкIэ хигъэунэхукIыр ЩIы Хъурейм и кугъуэмрэ и щхьэфэ Iувымрэ я зэхуаку дэт пкъыгъуэ абрагъуэу, языныкъуэхэм деж пцIапцIэми, и нэхъыбэм ткIуаткIуэу зыкъэзыгъэлъагъуэрщ. Абы зыщиубгъуащ планетэм и лъабжьэкIэ щыIэ и Iыхьэм щыщу километр 30-м къыщыщIэдзауэ километр 2900-м нэблагъэкIэ езыгъэзыхым. Геологхэм зэрагъэувымкIэ, мантием хэлъытапхъэщ ЩIы Хъурейм и процент 80-м нэблагъэр.

«Илъэсищрэ ныкъуэрэ ипэкIэ, Анэдолэ плитам и зы къуапэрщ зэщIэсысэу зызыутхыныпщIар. Ауэ щыхъукIи, зэхэпцIыхьыжа а пцIахуэ абрагъуэм щыщу адрей и Iыхьэхэми зыкъыдагъэщIэфынущ, къызэрымыкIуэу заудыныщIэрэ и щхьэфэм тесхэм гузэвэгъуэ иныр къылъагъэIэсу», - жеIэ физико-математикэ щIэныгъэхэмкIэ кандидат, геофизик, сейсмолог Люсинэ Аннэ.

Абы зэригъэувымкIэ, щIыр щIэхъейм и щхьэусыгъуэхэм язщ ди планетэм и кугъуэу щIы щIагъым, и щхьэ хуитыж щIыкIэу, алъандэрэ зыщызыгъэзам зрилъэфыхьын зэрыщыщIидзари.

«Ди планетэм лъэныкъуэ зырызхэмкIэ и зэхэлъыкIэр, зэхэгъэкIыгъуей дыдэу, зэмыщхьми, зыр адрейм зэрыпыщIэжам къыхэкIыу, и мантиемрэ и кугъуэмрэ, зы мащIэ нэхъ мыхъуми, зэрызэщIэхъаем щIым и гущIыIум къыщекIуэкIхэми зрамыгъэхъуэжыныр Iэмал зимыIэщ, - къыпещэ и псалъэм Люсинэ Аннэ. – Китайм и еджагъэшхуэхэми къызэрахутауэ, ди планетэм и кугъуэм, къызэтеувыIэ щIыкIэу, и екIэрэхъуэкIыкIэм кIэригъэхуу щIидзащ. Ауэ щыхъукIи, ар, къэувыIэпа иужькIэ, адрей лъэныкъуэмкIэ екIэрэхъуэкIын щIидзэнри зыхуэIуа щыIэкъым. Апхуэдэ къэхъумэ, ар, дауи, планетэ псом емыгуэуэныр Iэмал зимыIэщ».  

Иужьрей къэхутэныгъэхэм къызэрагъэнэIуамкIэ, ЩIы Хъурейм и атмосферэм щыщу километр 48-м къыщыщIэдзауэ километр 965-кIэ щхьэщыIэтыкIа и Iыхьэ хэшам, ионосферэм, адкIэжкIэ щыIэ жьы цIырхъ дыдэм зэщIэузэда и Iыхьэу «плазмэ сферэ» зыфIащар къыддэгъуэгурыкIуэ Мазэм пIалъэ-пIалъэкIэрэ зэщIегъэсысэ, езыр зэрыIукIуэт-къызэрытхуэблагъэм елъытауэ.

Мыри къыхэгъэщыпхъэщ

Хьэуар а щIыкIэм тету зэрызэтеупIэщIыкIар шэсыпIэщ, хьэршым къикI маскъал зэмылIэужьыгъуэу ЩIы Хъурейми дэри лей къыдэзыхынкIэ хъунухэм дыщахъумэнымкIэ, Дыгъэм «къытхуихьхэр» арами, уахэ жыжьэм къикIхэр арами.

АтIэми, Мазэр зэми къытхуэкIуатэу, мыдрейхэм дежи зэрыIукIуэтыкIым къыхэкIыу, дызэрызэщIишэ и гравитацием, зэрызихъуэжыр и щхьэусыгъуэу, ди планетэм къыщхьэщыт «плазмэ-сферэр», зы пIэм иримыгъэту, адэкIэ-мыдэкIэ щыщIеупскIэ. Ар зэдгъэщхь хъуну дэ къэтлъытэр Мазэм и зыщIэшэкIэ зызыхъуэжым хыхэм ярыт псыхэмрэ ЩIым и щхьэфэмрэ жэщ-махуэм къриубыдэу зэригъэпIейтейрщ.

А псоми, зэрыгурыIуэгъуэщи, ЩIы Хъурейм и электро-магнит «мэIур», Дыгъэм и къэубэлэцыгъуэ-и гуащIэгъуэм ирихьэлIэу зыхъумэр, и пIэ ираш, и лъэщагъым пIалъэ-пIалъэкIэрэ кIэрагъэхуу.

Ауэ щыхъукIи, а къарум пцIахуэ абрагъуэхэри (литосферэ плитахэр) зэщIегъэсысэ, я зэтеупIэщIыкIыпIэхэр зэпэIэщIэ ищIрэ зэми зэхуишэжу. Ар къыхагъэщащ Италием и Потенцо къалэм дэт университетым щылажьэ щIэныгъэлIхэм, Дыгъэм и гуащIэгъуэмрэ дыщыпсэу планетэм щIыр зэрыщызэщIэскъыскъэмрэ зэрызэпыщIам гу лъата иужькIэ.