Пасэрей хасэ зэхэшэкIэ

         Пасэм адыгэхэм я псэукIам, абы къадекIуэкIа тхыдэм, щэнхабзэм теухуа тхыгъэ куэд ятхыжащ ди тхыдэджхэм. Апхуэдэ лэжьыгъэ гъэщIэгъуэн куэд къызэринэкIащ тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ доктор Къэжэр Валерэ. Пасэм адыгэм хасэ къызэрызэрагъэпэщым теухуауэ абы итхыжа тхыгъэм щыщ пычыгъуэ фыщыдогъэгъуазэ.

        

         «Адыгэ зэхуэсхэм ятеухуауэ Хъан-Джэрий зи гугъу ищI зы щапхъэ закъуэ къэтхьынщ. «Пщы тхьэмадэм езым и жылэхэм ящыщ зым къызэригъэувым теухуауэ а къуажэм хасэ щызэхуешэс. Абы къокIуалIэ пщыхэмрэ уэркъхэмрэ, хуей хъумэ, лъхукъуэлIхэм я старшинэхэри кърагъэблагъэ. Лъэпкъым и псэукIэм теухуауэ нэхъ зытепсэлъыхьыр мыхэрщ: а) я гъунэгъухэм хуаIэ щытыкIэр; б) дыгъуэгъуакIуэхэр гъэкIуэдыныр; в) я щIыналъэм зэгурыIуэныгъэ илъыныр; г) сакъыныгъэм теухуа Iуэхугъуэхэр.

         Я гъунэгъухэм щепсалъэкIэ псалъэмакъыр мыпхуэдэу екIуэкIырт. ЛъэпкъитIым я нэхъыжьхэр щIыпIэ пыухыкIа гуэрым екIуэлIэну зэгурыIуэрт. Ахэр зэпэмыжыжьэу къэувыIэхэрт. ИтIанэ гуп къэсыхункIэ нэхъ жьакIуэу лIыкIуэ зырызрэ жыIакIуэ зырызрэ хахырт. ЖыIакIуэм щхьэкIэ кIахэ адыгэхэм гушыIакIуэ жаIэ. ЛIыкIуэхэр, псом хуэмыдэу жыIакIуэхэр, акъылжану, гурыхуэу, псэлъэкIэ ящIэу щытын хуейщ. Гупхэм я унафэр лIыкIуэхэм жыIакIуэм и деж нагъэс. Гупхэр зэпэжыжьэмэ, лIыкIуэхэр абы я зэхуакум шууэ дэтщ. ЛIыкIуитIым зыр нэхъыщхьэщ, адрейр абы и къуэдзэщ. Къуэдзэм и къалэнщ нэхъыщхьэм зыгуэр IэщIэгъупщыкIамэ, ар абы игу къигъэкIыжыну. Арыххэщи, гупитIыр лIыкIуэхэмрэ жыIакIуэхэмрэ я фIыщIэкIэ зэрыщIэурэ зэгуроIуэ».

         Гу лъыптэ зэрыхъунущи, мыр къэбэрдей хасэр XVIII лIэщIыгъуэм зэрекIуэкIыу щытам ещхьщ. Мыри жыIапхъэщ: щIыпIэр къызэрыхах щIыкIэри зэтохуэ. «Хасэ щекIуэкIынур, – етх Хъан-Джэрий, – щIы зэпылъыпIэм хуагъазэ». ЗэщхьэщыкIыныгъэшхуэ яIэкъым пщыхэмрэ уэркъхэмрэ щхьэхуэ-щхьэхуэу хасэ щрагъэкIуэкIым, абы я лIыкIуэхэр щызэхуэзэм дежи.

         Хасэ щIызэхуашэсыр блэкIыпIэ зимыIэ Iуэхуу щыщыткIэ, ар, дауи, сыт хуэдэ зэманми хуэзэнкIэ хъурт. Ауэ Iуэху блэкI щымыIэмэ, хасэр лэжьэгъуэ зэманым, тхьэлъэIу махуэхэм, щэкIуэгъуэм, лъэпкъхэм яхуэмыфI махуэхэм ирырагъэхьэлIэртэкъым.

         Абы ехьэлIауэ 1753 гъэм жэпуэгъуэм и 25-м зэхалъхьауэ щыта мыпхуэдэ тхыгъэ щыIэщ: «Блыщхьэ махуэм майорхэм я деж Бахъсэн гупым щыщу Кургъуокъуэ Мыхьэмэт, Мысост Къэсей, Алий Къарэмырзэ сымэ уэркъ зыбжанэ я гъусэу къакIуэри жаIащ ахэр тхьэрыIуэм къыщIримыхьэлIар уэлбанэр зэран къазэрыхуэхъуар арауэ. АдэкIи къыщIагъуащ ар пщэдеи - гъубжым, пщэдеймыщкIи - бэрэжьейм зэрымыхъунур - ахэр зэрымымахуэфIым щхьэкIэ». Арати, псори зэакъылэгъу хъури, зэIущIэр жэпуэгъуэм и 29-м ядзащ. Ауэ Къэщкъэтау гупри къэлъэIуащ а махуэм хасэр зэхамыгъэхьэну. Бахъсэн гупри лъаIуэрт зэIущIэр ягъэIэпхъуэну. Aуэ мыбы щыгъуэ адыгэпщхэм къайхъулIакъым зэIущIэр адэкIэ ядзыну. Майорхэр ауэ сытми дэлэл къудейтэкъым. Абыхэм я пащтыхьым и унафэр ягъэзащIэрт икIи, я жыIэм уемыдэIуамэ, зауэ къуащIэкIынкIэ хъунут. Абы къыхэкIыу, пщыхэр адыгэ нэщэнэхэм ебэкъуэн хуей хъуащ.

         Хасэм и екIуэкIыкIэмрэ къищта унафэмрэ я гугъу пщIымэ, ахэр мыпхуэдэщ: 1) зытепсэлъыхьынур яубзыху; 2) ахэр зэпкърах; 3) унафэ къащтэ; 4) тхьэ зэхуаIуэ. Апхуэдэ хасэр махуищ-плIыкIэ екIуэкIын хуейт, ауэ ар яхуримыкъуу щыпащэр мащIэтэкъым. Гупхэм я зэгурыIуэныгъэм псалъэмакъ куэдрэ зэманышхуэрэ текIуадэрт, мащIэ пыщIатэкъым лIыкIуэхэм, жыIакIуэхэм, шэсыпIэ ихьэхэм я Iуэхуми. Арати, хасэр махуиблкIи, пщIыкIи, нэхъыбэкIи щекIуэкI къэхъурт».

 

ТХЬЭХУЩЫНЭ Ланэ.

 

Поделиться: