Адыгэ аслъэным и лIыгъэр

Урыс-Кавказ зауэжьым и кIыхьагъкIэ щIыхьрэ лIыгъэкIэ зи цIэр лъагэу зыIэта лIыхъужь куэд къыхощыж адыгэм и тхыдэм. Абыхэм ящыщщ ЩэрэлIыкъуэ-Дыгъужьыкъуэ Къазбэч. 1777-1840 гъэхэм псэуа а дзэзешэм теухуа хъыбар куэд къэсыжащ нобэм.

Краснодар крайм щыIэ АтIэкIумэ псым Iус БанэщI къуажэ цIыкIум къыщалъхуат ар, ЩэрэлIыкъуэ шапсыгъ лъэпкъ цIэрыIуэм щыщт. Урыс-Кавказ зауэм хэта британ тIасхъэщIэх Белл Джеймс зэритхыжамкIэ, Къазбэчщ «Адыгэ аслъэнкIэ» зэджэу щытар.

ЩэрэлIыкъуэм и дзэзешэ къулыкъур щрихьэкIар 1810-1839 гъэхэращ. ЗэрыжаIэжымкIэ, 1834 гъэм тIэунейрэ зэхикъутащ урысыдзэр. Япэу шапсыгъ шуудзэм (цIыху 700 хъууэ арат) и гъуазэу мин 14 хъу урысыдзэм хэлъадэри, зэбгрихуат. А зэхэуэм урыс зауэлIи 150-р хэкIуэдат, Iус шыгуи 7-ри ирахужьэри ежьэжат. ЕтIуанэу щызэIущIам адыгэ аслъэныр шу 900-м и унафэщIт, урысыдзэр япэрейм нэхърэ куэдкIэ нэхъыбэт. Абы щыгъуэ Къазбэч урысхэм къатрихыжат къуажи 9-м къыдахуауэ яху гъэрхэри а къуажэхэм къыдаха хугъуэфIыгъуэхэри.

Зы тхыгъэкIэ къыпхуэгъэнэIуэнукъым Къазбэч игъэхъа псори, ауэ къыхэгъэщыпхъэщ бийм пщIэ къыхуищIу, и цIэ къудейм игъэшынэу зэрыщытар. Абы теухуауэ яIуэтэж зы хъыбар дахэ…

 Къазбэч и щуIэгъэр урысхэм гъэру яхьат. Ар абы етIуанэ махуэм кIэлъыкIуащ и къамэм фIэкIа нэгъуэщI зы Iэщэ кIэрымылъу.

- Си щхьэгъусэм сыкъыкIэлъыкIуащ, арыншэуи згъэзэжынукъым, - жиIэри, генералым и пащхьэ иуващ ар.

- Уэзмытыжмэ-щэ?! Уэри удубыдмэ! – къитащ жэуап урысым.

- ИтIанэ мы быдапIэм зы цIыху псэууэ фыкъыдэнэнукъым, къамэ закъуэ фIэкI сымыIыгъами, - жеIэ.

Генералыр гупсысэщ-гупсысэри:

- Ефтыж и фызыр, - ищIащ унафэ.

Къазбэч и пащхьэ къраша и щхьэгъусэм и Iэр иубыдри, жиIащ:

- Мыр сщIыгъуу лъэсу сыдэкIыжынущ, си шыр укIытапщIэу генералым къыхузогъанэ, хабзэр скъутащи – пщIэ зыхуащI цIыхум и пащхьэ сиуващ си фыз сыбгъурыту. Ар адыгэ хабзэм идэркъым! Къысхуэгъэгъу, икIи си шыр Iумпэм умыщIыну сынолъэIу, - жиIащ ЩэрэлIыкъуэм.

Генералым ар щызэхихым унафэ ищIащ полкым нэхъ шыфI дыдэу хэтыр кърашалIэу, адыгэлIым тыгъэ хуащIыну.

Къазбэч и щхьэгъусэр щIыгъуу быдапIэм къыдэкIыжа нэужь генералым жиIат жи:

- Мис апхуэдэ лъэпкъ уардэщ дэ зэтедукIэр!

Вельямин быдапIэм щытеуам игъуэта уIэгъэхэм 1840 гъэм мазаем и 29-м илIыкIауэ щытащ ЩэрэлIокъуэр.

Беслъэней Гуащэмахуэ.

Сурэтым щыволъагъу Афыпсыпэ къуажэм ЩэрэлIыкъуэ-Дыгъужьыкъуэ Къазбэч и фэеплъ щагъэувар.