Инжыдж ЦIыкIу и Iуфэм Iус Къэсейхьэблэжьым щыщ Даур Нэгъуей Ставрополь губернием щакIуэ IуэхукIэ фоч къэзыIэту ис псоми къацIыхуу лIы бланэт, щакIуэ Iэзэт, езыр сыт щыгъуи щыпкъэти, жьэ нахуэу дунейм тетт, и лIыгъэмрэ и цIыхугъэшхуэмрэ цIэрыIуэ ирихъуауэ.
Абы игъэхъахэм ятеухуа хъыбархэр къезытхэкIыжар адыгэ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыжыным ерыщу яужь ита, Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэта, Къэрэшей-Шэрджэсым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Шэрджэс Алийщ. А цIыху емызэшыжым итхыжахэм ящыщщ мыбдежым къыщытхьынури…
Бжьыхьэпэу Къэсейхьэблэ къеблэгъат Блашэпсынэ щыщ уэркъышхуэм и щIалэ. Абы шу гупышхуи тешанкIэхэри «къру-къазу» кIэрыщIат. Уэркъ щIалэ къэкIуар Къэсейхэ я гуащэм и дэлъху благъэти, шэ зытемыхуа мыщафэкIэ ар къегъэгугъэ, Нэгъуей зыри жримыIэу. ХьэщIэми гуащэр къигъэгугъат ар зыщIэфым езыр зытес уанэш зэщIэлъыр иритыну. Зэдэлъху-зэшыпхъум тIуми щыуагъэшхуэ ящIат: зыуэ – мыщэм ущещакIуэ хъун зэмантэкъым, тIууэ – адыгэлIым езыр зытес уанэш ит хабзэтэкъым.
Нэгъуей сыт къыхуэнэжрэт? ХьэщIэр Тхьэм и лIыкIуэщ, къызэрагъэгугъа псалъэм утримыгъуэтэжмэ, къуажэм и напэр токI.
Дауэ хъуми, шу зытIущ щIыгъуу Нэгъуей Iуэхум иужь йохьэ. Ар хуэпат и щакIуэ фащэмкIэ: къуаци бани къыфIэмынэну щыгъыр зэрыщыту джафабзэт, щыхьыфэ джэдыгу кIэщI цейм къытелът, и куэхэри щIахъумэу бланафэ лъей кIыхь быдэхэр лъыгът, Iэфэ вакъэ фIыцIабзэхэр къытелъхьэжауэ, къедэкI лъэпкъ имыIэу фэ пыIэ щхьэрыгът, хуэпапцIэ щIыкIэу. И хьэзырыпIэхэм ярылът мэзыш защIэу уэздыгъей ласкIэхэр, хъуаскIэ зэрагъуэту къэлыбыну.
Дыжьыныжь фIыцIэ быжымрэ мывэупцIэмрэ нэхъ фэрыщIыгъэ гуэри зыкIэрымылъ выфэ бгырыпхым кIэрыщIат тIыбжьэ фIыцIэ зи кIым телъ къамэ, и сэмэгумкIэ щакIуэсэ зэщIэлъыкIа, мыдрейуи ещтауэр, щтамылыр, щтаучыр гъущэу зэрылъ фэ чысэр, ижьымкIэ – уIэгъэм епхьэлIэн хуей псори зэрылъ чысэ нэхъ иныр. А псоми къателъыжт езым и IэкIэ идыжа, шкIафэ гъэтэджауэ иIэжам къыхиха шалъэ-бгырыпхыр, уэшхи-уэси шэхэм лъэзымыгъэIэс къытепIи иIэжу.
И щIыбым идзат иджыри куэдым ямылъэгъуа фоч зэгуэт-зэфIэгъэпкIыр. Дыжьыфэ гъэтэджауэ тегъэщхъуэжам къыхэха гъуэншэджыр хуэгъэзат мывэ щIыIэми бжьыхьэ жэпми. ДжатэрыуэкIэ щIа адыгэ щIакIуэ бэлацэр дахэу шыхьауэ и шым и кIэмкIэ щыкIэрыщIат, щхьэрыхъуэн гъуабжэри абы къыдэщу. Мазэ ныкъуэкIэ и унэ къемыкIуэлIэжми, зымыгъэгузэвэн гъуэмылэ и куржы хъуржын зэпедзэкIым илъу, щIакIуэ щIагъым щIэпхат, ахэр шым и ныбэм иримыудэкIыну гъэбыдэжауэ…
Нэгъуей ищIэххэт Шыбэгукъуэ и гъуэдыджыжьхэм мыщэ зэраIыгъыр. Мыщэхэр гъуэлъыжыпатэкъыми, щIымахуэ егъэзыпIэу ящIынкIэ хъунум теубыдэгъуейт. Абы къыхэкIыу, пщыхьэщхьэм зэрынэсу къурагъ къыпаупщIри, гъуэдыджхэм ипыджэурэ къакIухьу щIадзэ. Къагъуэт мыщэ здиси. Ипыджэ зэпытурэ мыщэ къраху. Нэгъуейрэ абырэ зызэрадзри, зэрыгъэджэрэзурэ гъуэдыджым зэролъафэ.
Ар зылъэгъуа и гъусэхэр мэшынэри: «Даур Нэгъуей мыщэм гъуэм ирихьэри ихьэжащ!» - жаIэу, гуоуэ къыщIопхъуэж, Нэгъуей ишри, абы кIэрыщIа гъуэмыли щIакIуи къыздашэжри.
Зыр Инжыджышхуэ Iус Исправнэ къэзакъ станицэм дэлъадэри, я къуэшым хуэдэу къэзылъагъу къэзакъхэр къигъэпхъащ. А станицэм Нэгъуей къэзымыцIыху къыдэгъуэтэгъуейт. И нэхъыбэм абы и щэкIуапIэр Нэгъуеикъуэ, Пхъэмыфыкъуэ, Шыбэгукъуэ, Балъшэ мэзхэрати, абыхэм мыщэуи кхъуэпIащэуи къыщиукIым я лыр зи Iусыр мы станицэм дэс цIыхухэрати, нэгъэсауэ фIыуэ къалъагъурт…
Гъуэдыджым «маржэ хъун, ласкIэ схупывгъанэ!» жиIэу къигуоукIыурэ, сытми и гъусэхэм зэрыщIатхъужар къыгурыIуэри, зыми щымыгугъыжу и щакIуэсэмкIэ мыщэр иукIащ. Къагъуэтар мыщэбзу къызэрыщIэкIар и жагъуэ Iей хъужат. Я анэм Нэгъуей ебэныхукIэ, мыщэ шыритIым ящIэфыр арати, Нэгъуей и бланафэ лъеитIыр яфыщIат…
Мыщэр гъуэдыдж Iуфэм къыIуилъафэри, хуабэ щIыкIэ и фэр трихащ, и щхьэри фэм дэкIуэу. Мыщэм и щхьэр и плIэ лъакъуитIым телъ хуэдэу гъуэдыдж Iуфэм къыIуилъхьащ. Езыр къыхуищIэу езэшати, фэм зытригъэукIуриери Iурихат.
Къэзакъхэр къос, фочхэр ягъауэу, «дуней даущыр» я ужь ищIауэ. Гъунэгъу къыщыхъум, Нэгъуей мобыхэм тIэкIу ядэкъуейщIеину игу къохьэ: мыщащхьэр игъэхъей хуэдэу ещIри, езыри мэгурым. Ауэ а гушыIэм Нэгъуей текIуэдэж пэтащ. Къэзакъхэм зи щхьэр къэзыIэтауэ гурым «мыщэр» къыщалъагъум: «Нэгъуей мыщэм ишхри, гъуащхьэм къыIугъуэлъхьэжауэ щылъщ!» - жаIэу, кIийуэрэ, я фочхэр гъуэ Iуфэм къытраунащIэри – макIуэ-мэлъей, Нэгъуей къазэрыкIэлъыгуори зэхамыхыу!
- Унэхъунти фэ лIы фрагугъэу къыфщыгугъыр! – жеIэри, аргуэру мыщафэм хогъуэлъхьэж…
Нэхулъэ къимыщIыпIэу, гъуащхьэIулъ мывэм къуилъхьауэ щыта и фочыр и плIэ иридзэжри, мыщафэр и дамэм еупцIэкIауэ, мыщэ шыритIри и гъусэу гъуэгу къытехьэжащ.
Къэсейхьэблэ пхъэрыжахэм пщы хьэблэжьыр (арат езы Нэгъуеи зыдэсыр) къыщIагъэIэ. Къуажэпщ Къэсей Къазии гузэвэгъуэкIэ зехуапэ, тешанкIэр зэщIрегъащIэри, шу гъусэу зыщыплI нэхъ имыгъусэу, теутIыпщхьауэ щIопхъуэ ШыбэгукъуэкIэ.
Нэгъуей дыгъэ къыщIэкIыгъуэм нэмысыпауэ Iуащхьэ Дыгъуакъуэм къынехус. Мыбдеж щыIуощIэ «хьэри–бгъэри» якIэрыщIауэ Исправнэ къыдэжа гупышхуэм. Нэгъуей псэууэ, мыщафэри и дамэрыдзэрэ мыщэ шыритIри и кIэрыдзэну къэкIуэжу щалъагъукIэ, шу пашэхэр шым къолъэтэхри бгъэдолъадэ: «Живой! Наш Ногай живой, братцы! Ах ты, чёрт хитрющий! Как ты напугал наших!» - жиIэурэ, зи жьакIэр бэлагъ пIащэфI хуэдиз хъу лIышхуэм Нэгъуейр, мыщафэри зэрытелъу, и IэплIэ гъуэлъыпIэ зи бгъуагъым ирикъузауэ ерагъыу жьы ишэрт.
Абыхэм я гуфIэгъуэм и къэукъубеигъуэ дыдэм техуэу къуагъым тешанкIэкIэ къыкъуолъэт пщы Къазий. Нэгъуей зыри къыщымыщIауэ, и къэзакъ ныбжьэгъухэм IэплIэ мыухыжкIэ яшытIэу щилъагъум, тешанкIэр къэувыIэнми емыжьэу къилъэтри, бжы думышиикIыфыну Нэгъуей къэзыухъуреихьа гупым яхэлъэдащ.
- Атаман! Князь Касай приехал! Дайте ему дорогу! – жаIэурэ зэщIогуауэ гуфIэгъуэр зи нэгум къищ къэзакъхэр...
