ГъащIэм и плъыфэхэр къэзыгъэлъагъуэ

Литературэр лъэпкъым и гъащIэм щыщ зы плъыфэщ. Ари плъыфэ къызэрыгуэкIыу щыткъым, атIэ хэгъэфIыкIащ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ ар зэрыIэщакIуэр бзэращи. ЗэрытщIэщи, адрей псэ зыIут псоми цIыхур къазэрыщхьэщыкIыр бзэ шэщIа зэрыIурылъырщ. ЛъагапIэ инхэм цIыху акъылыр лъэзыгъэIэсыр, псэ зыIуту мы дунейм тет псоми я щхьэкIэ зыгъакIуэр бзэращ.

Псом хуэмыдэу, гъуазджэм (искусствэм) и пкъыгъуэхэр къапщтэмэ, бзэр зи Iэмалыр адрейхэм япэ зэрищыр нэрылъагъу дыдэщ. Аращ IуэрыIуатэмрэ литературэмрэ я мыхьэнэр лъагэ зыщIыр. ЦIыхум бзэ къызэрыгуэкIымкIэ адрей псоми къащхьэщыкIмэ, а бзэр эстетикэ хабзэм тет щыхъум деж, и пщIэм нэхъ ину зеIэт. Литературэ IэмалхэмкIэ гъэпса бзэм цIыхум и дуней еплъыкIэхэр образ купщIафIэкIэ къеIуатэ, ар дахагъымрэ Iэзагъымрэ я щапхъэ гъуэзэджэ мэхъу. Литературэм сэтей къещI бзэм ирипсэлъэф псоми я зэхэщIыкIыр зыхуэдэмрэ абы ефIакIуэу зэрызихъуэжымрэ: апхуэдэу бзэм и зэфIэкIхэми зрегъэужь, цIыху щхьэхуэм и гурыгъу-гурыщIэхэри дахагъым и хабзэм тету къеIуатэ. НэгъуэщI зыри хэмылъми, мы къыжытIа мащIэмкIи нэрылъагъущ лъэпкъ литературэм и тхыдэр къэпщытэным и мыхьэнэр зэрыиныр.

Апхуэдэ къэпщытэныгъэм езым къалэн зыбжанэ зэуэ зэдехь. Япэу, абы и фIыгъэкIэ зыIубзу нэгум къыщIоувэ псалъэм и IэфIыр къызэрыунэху щIыкIэр, абы и теплъэ нэхъыжьхэмрэ нэхъ иужькIэ къэхъуахэмрэ я зэпыщIэныгъэр, я зэкIэлъыкIуэкIэр, жылагъуэ псомрэ а жылагъуэм щыщ дэтхэнэ зымрэ я дежкIэ абы мыхьэнэуэ иIар, нобэрей ди гъащIэм щытлъагъу щытыкIэу литературэм иIэм и къуэпсхэмрэ и гъуазэхэмрэ. ЕтIуанэу, абы къыхощ лъэпкъ щхьэхуэм и литературэр лъэпкъ гъунэгъухэми, жыжьэхэми я литературэхэм, дунейпсо литературэми зэрахуэхъур: сыткIэ ядекIурэ е ядемыкIурэ, сыткIэ къакIэрыхуа е япэ ища? Ещанэу, лъэпкъыбзэм и зыужьыкIэр, нэхъ шэрыуэрэ нэхъ дахэрэ хъун щхьэкIэ, абы къызэпича гъуэгуанэр, псалъэм и купщIэр, и дахагъыр, нэхъыбэрэ къакIуэ Iэмалхэр къэпщыта хъумэ, бзэм фIыуэ хэлъри зэрызиузэщIынкIэ хъуну гъуэгухэри, мыкIуэдыжу зиужь зэпыту щытын щхьэкIэ Iэмалу щыIэхэри къэхута мэхъу. ЕплIанэу, гъащIэм и теплъэхэр, зэманым елъытауэрэ дунейм къытехьа цIыхухэм я гупсысэкIэхэр, я IуэхущIафэхэр, я гурылъхэр, цIыхупсэм нэхъ еIусэ къэхъугъэхэр гъуазджэ хабзэкIэ къегъэлъагъуэ. Гулъытэншэу къэдгъанэ мыхъуну иджыри зы Iуэхугъуэ щыIэщ. Дэтхэнэ зы усыгъэу литературэм хабжэри дуней еплъыкIэ гуэрым ирогъуазэ. Усэ кIэщI цIыкIури, поэмэ шэщIари, том зыбжанэ хъу романри абыкIэ зыщ: дэтхэнэми и тегъэщIапIэщ е автор закъуэм е абы и тхыгъэр зыхуэгъэзахэм я зэхэщIыкIыр, я Iуэху еплъыкIэр, абыхэм дунеймрэ а дунейм къыщыхъухэмрэ хуаIэ щытыкIэр. Аращи, авторыр хуей-хуэмейми идеологие гуэрым е и телъхьэ мэхъу, е поув, е поджэж. БлэкIа лъэхъэнэм и идеологиеу къызэднэкIам сыт хуэдэу дыхущымытами, цIыхубэм я псэукIэмрэ абыхэм я Iуэхухэмрэ литературэр зыгуэркIэ хэмыхьэу щытыныр къыщыхъур зэзэмызэххэщ.

ЖытIам къикIыркъым тхакIуэ-усакIуэхэр е, бегъымбарым хуэдэу, пэжырыIуатэ защIэу, е зи хьэмтетыгъуэм и лъакъуэтхьэщIу щыту. Ауэ литературэри дуней екIуэкIым ирогъуазэ, гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр къыщыздихьым деж, ахэр литературэми литературэ щIэныгъэми къылъоIэс. Апхуэдэщ, къапщтэмэ, ХХ лIэщIыгъуэм и иужьрей илъэсипщIым ди къэралым щекIуэкIахэр: Совет къэралышхуэр щэщэжащ, Урысей Федерацэр къэрал щхьэхуэ хъуащ, къэралыр зэтезыIыгъэу щыта коммунист партыр икIуэтри, жылагъуэр (обществэр) капитализмэм хуэзышэж гъуэгум теуващ. Апхуэдэ зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр гъащIэм куэдрэ къыщыхъуркъым, икIи абыхэм цIыхур хьэжэпхъажэ зыщIыни, фIы гуэркIэ къэзыгъэгугъэни къадэкIуащ. ИпэжыпIэкIэ къапщтэмэ, а псори цIыху цIыкIум я нэхъыбитIым лъэныкъуэ зыбжанэкIэ къатехьэлъащ: цIыху къызэрыгуэкIхэм я псэукIэр къута хъуащ, гъэсэныгъэ мардэу щIэблэр къызыщIагъэтэджыкIыу щытари IэщIыб ящIри, абы и пIэм хуэфэщэн гуэр къимыувэурэ зэманышхуэ дэкIащ, щэнхабзэм – литературэм, театрым, музыкэм, нэгъуэщI лIэужьыгъуэхэм – и пщIэри ехуэхащ.

Жылагъуэм зыкъищIэжу къэхъугъэщIэхэм езэгъыжыху, зиужьыжыху иджыри гугъуехь Iэджэ игъэунэхуну къыщIэкIынщ. Ауэ дэтхэнэ зэхъуэкIыныгъэшхуэми нэхъапэм щыгъуэ гу зылъумыта гуэрхэр уегъэлъагъуж. Апхуэдэу лъэпкъ тхакIуэхэми критикхэми япэм зыблэплъыкIа гуэрхэм я мыхьэнэр иджы нэрылъагъу къэхъуащ. Псом я щхьэжу къафIэщIу щыта гуэрхэми я гугъэр хахыжащ; пэжыр иджы къагурыIуэжа къафIэщIу, куэду щыуагъэшхуэ зыIэщIэщIаи щыIэщ. Мыбдежым Iуэхур зэрыщытращ: литературэр зи IэрыкIхэр шыпшэрыуанэу аркъым, атIэ гъащIэм нэгъуэщIу зыкъыщигъазэм деж, нэхъапэхэм щыгъуэ гу зылъамытэфу щытахэр иджы нэхъ IупщIу къалъагъуу аращ. Дэтхэнэ зы гупышхуэми хуэдэу, къэбэрдей тхакIуэ-усакIуэхэми зэхъуэкIыныгъэ къэхъуахэр зи жагъуэ дыди, нэхъ зи гуапи яхэтащ. Ауэ гъащIэм дэтхэнэ зым дежкIи зихъуэжати, ар и творчествэкIи къыщIэкIуэжащ. КъыжытIам къикIыу жыпIэ хъунущ, лъэпкъ псом и тхыдэми хуэдэу, литературэ тхыдэми щIэрыщIэу ириплъэжын хуейуэ. Ауэ ищхьэкIэ къэтхьа щхьэусыгъуэм нэмыщI иджыри зы, абы нэхърэ мынэхъ цIыкIуу, щыIэщ: къэбэрдей литературэм и тхыдэр гупсэхуу къыщыпщыта лэжьыгъэ иужь дыдэу дунейм къыщытехьар 1968 гъэращ. Абы лъандэрэ, зэрыжытIауэ, дунеймрэ политикэмрэ захъуэжа къудейкъым, атIэ езы литературэми зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр къыщыхъуащ. Къапщтэмэ, етIощIанэ лIэщIыгъуэм и хыщI гъэхэм ирихьэлIэу зи Iэпкълъэпкъ зэрыубыда къудейуэ щыта авторхэм иджы нэхъыжьыгъуэр къалъысащ, а зэманым зи макъ щIэуэ къэIуахэр усыгъэ куэд зи Iэдакъэ къыщIэкIа тхакIуэ пэрыт хъуахэщ; ар дыдэм щыгъуэ дунейм къытехьа щIэблэм, илъэс 30-40 нобэ зи ныбжьхэм, ящыщ зыбжанэри литературэм хыхьахэщ, я дуней гъуэгур къыхахри, лIыпIэ иувэжахэщ.

А псоми, дауи, литературэм зэхъуэкIыныгъэ къыхалъхьащ, ари куэдагърэ инагъкIэ къэмынэу, атIэ литературэм и теплъэр ирагъэхъуэжу.

КЪЫЛЫШ Камиллэ.