И щIыналъэм лъагъуныгъэшхуэ хуиIэт

Адыгэ узэщIакIуэ икIи жылагъуэ лэжьакIуэ Кърым-Джэрий СулътIан щIэныгъэфIи бгъэдэлъащ, Iуэху куэдми елэжьащ. ТхакIуэ, тхыдэтх, IуэрыIуатэм елэжьа щIэныгъэлIым адыгэ щэнхабзэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ, езым и лъахэм и тхыдэр иджащ, и зэманым щыIа узэщIыныгъэ гупсысэхэр къыдалъхуахэм яхипщащ.

Кубань гимназиер къиуха нэужь, ар, фIыуэ зэреджэр къалъытэри, Бытырбыху дэт университетым щIэтIысхьэнухэм хатхауэ щытащ, ауэ тхылъымпIэхэр зэрыкIуэдам къыхэкIкIэ адыгэ щIалэр абы щIэхуакъым. Абы щыщIэмытIысхьэфым, къулыкъу ищIэныр къыхудокI. Ар япэщIыкIэ Кубань къэзакъыдзэм и атаманым и канцелярием зыкъомрэ тэрмэшу щолажьэ, I865 гъэм ар урядник нэхъыжь ящI, къыкIэлъыкIуэ илъэсым адъютант нэхъыжьым и къуэдзэу икIи атаманым и канцелярием и унафэщIу ягъэув. Гурэ псэкIэ зэрылажьэм гу къылъызыта и унафэщI, Кубань областым и тхьэмадэ генерал Сумароков-Эльстон абы гуапэу къыхущытщ.
I869 гъэм Кърым-Джэрий лэжьапIэншэу къонэ, абы зи зэран къекIар генералыр зэрытрагъэкIар арагъэнущ.
Кърым-Джэрий и творчествэр лъэхъэнитIу бгуэш хъунущ – 60 гъэхэмрэ 70-80 гъэхэу. Ар нэхъ ерыщу щылэжьар 60 гъэхэрщ. А илъэсхэм абы къыдигъэкIащ и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэмрэ художественнэ тхыгъэхэмрэ: IуэрыIуатэм теухуа и лэжьыгъэхэу «Кавказым тыркухэр зэрыщытепщамрэ Шрыхукъуэ Тыгъуз и уэрэдымрэ теухуауэ псалъитI» («Кубанские войсковые ведомости», I866, щэкIуэгъуэм и 20-м), «Шапсыгъыпщ Сефир Пащэ» (Ардыдэм, I865, щэкIуэгъуэм и II-м); Лъэпкъ тхыдэм теухуа очерк «Тхыдэ блэкIам теухуауэ псалъэ зытIущ» (Ардыдэм, I865, щэкIуэгъуэм и 6-м); Иджырей гъащIэм теухуа очерк – «Гъуэгуанэ тхыгъэхэр» (Ардыдэм, I866, накъыгъэм и 22, 27-м).
Япэ гупитIым хыхьэ тхыгъэхэм тхакIуэм къалэну зыщыхуигъэувыжыр IуэрыIуатэм и тхыгъэхэр зэхуэхьэсыжыныркъым, атIэ тхыдэм ахэм щаубыд увыпIэр зэхэгъэкIынырщ. Тхыдэр зэфIэгъэувэжынымкIэ IуэрыIуатэм мыхьэнэ ин зэриIэр адрей адыгэ узэщIакIуэхэми пэжу къагурыIуэу щытащ.
Адыгэм теухуауэ Тыркум иригъэкIуэкIа зэрыпхъуакIуэ политикэр Кърым-Джэрий пэжу и зэманым къыгурыIуэу зэрыщытар гъэщIэгъуэнщ, ауэ абы игъэзахуэркъым Урысей къэралыгъуэр бгырысхэм зэрахущытри. Зы лъэныкъуэкIэ, тхакIуэм елъагъу урыс щэнхабзэм мыхьэнэшхуэ зэриIэр, ауэ адрей лъэныкъуэкIэ, и лъэпкъэгъухэр Тыркум зэрырихуамкIэ абы егъэкъуаншэ пащтыхьым и IуэхущIафэ икIэхэр. «Кавказым тыркухэр зэрыщытепщамрэ Шрыхукъуэ Тыгъуз и уэрэдымрэ теухуауэ псалъитI» очеркым лъабжьэ хуэхъуар нэтыхъуей уэркъ цIэрыIуэм теухуа гъыбзэрщ. Уэрэдыр къихьын и пэ къихуэу очеркым щыгъэбелджылащ тырку-адыгэ зэхущытыкIэхэр пасэми а зэманми зэрыщытар, хэхэс адыгэхэм Тыркум щателъ дэкъузэныгъэмрэ тхьэмыщкIагъэмрэ.
Адыгэ уэрэдхэмрэ хъыбархэмрэ я лъабжьэу адыгэ тхыдэм и лъэхъэнэ щхьэхуэхэр зэфIигъэувэжыну тхакIуэр яужь щихьащ «Тхыдэ блэкIам теухуауэ псалъэ зытIущ» очеркым. ТхакIуэм къыгуроIуэ адыгэхэм я тхыдэр жыжьэ къызэрыщежьэр (илъэс миным и пэ къихуэу), языныкъуэхэм ар 5 - 6-нэ лIэщIыгъуэхэм къежьэу къалъытэми. Очеркым фIэщ къыпщищIу, тегъэщIапIэ быдэхэр иIэу къыщыхутащ адыгэхэми тхыдэ гъэщIэгъуэни зыми емыщхь щэнхабзэ къулеи зэраIэр, пасэрей абы и цIыхухэм зызыужьа лъэпкъхэм пыщIэныгъэ зэрыхуаIар, Прометей и хъыбарыр абыхэм я щIыналъэм зэрыщызэхалъхьар. Адыгэхэмрэ дунейпсо мифхэмрэ хъыбархэмрэ, урысхэм ейхэр хыхьэу, яку дэлъа зэпыщIэныгъэр зэхэзыгъэкIа Кърым-Джэрий и лэжьыгъэхэм нэIуасэ зыхуащIащ урыс кавказоведхэу П. К. Усларрэ Вс. Миллеррэ.
Кърым-Джэрий и япэ очеркхэм IуэрыIуатэм, ар и лъабжьэу лъэпкъ тхыдэми я гугъу щыщIамэ, абы и «Гъуэгуанэ тхыгъэхэм» и зэманым адыгэхэм я псэукIар щызэфIегъэувэж. А тхыгъэм наIуэ щыщIащ тхакIуэм художественнэ талант зэрыбгъэдэлъри, Iуэху еплъыкIэ ар зытетари. Абы къыдэкIуэуи, «ХьэжытIэгъуей ауз» тхыгъэмкIэ Къаз-Джэрий СулътIан зи лъабжьэ игъэтIылъа лъэпкъ гъуэгуанэ очеркым Кърым-Джэрий и тхыгъэм зыужьыныгъэщIэхэр иритащ.
Езым и щIыналъэ натхъуэдж къуажэхэм щыгъуазэ зыхуищIа нэужь, Кърым-Джэрий адыгэхэм я псэукIэм и сурэт пэж зэфIегъэувэ, я хьэл-щэнхэр къретхэкI, езым ипэ итахэм ятхахэм щIэуэ гъэщIэгъуэн куэд щIегъу. «Гъуэгуанэ тхыгъэхэр» тхакIуэм и щIыналъэм хуиIэ лъагъуныгъэмкIэ гъэнщIащ, къыщыжеIэ ар джын зэрыхуейр, и фIэщ мэхъу абы и псэукIэр зэрефIэкIуэнур. Кърым-Джэрий фIэгъэщIэгъуэну едж псори: и лъэпкъым и тхыдэр, и псэукIэм и щытыкIэр, диныр, IуэрыIуатэр, и адэжь щIыналъэм и щIыпIэхэр, абы щыпсэухэр, щIыпIэхэм я цIэхэр къызытекIахэр.
ТхакIуэр и хэкум и пщэдейм сытым щыгъуи тегузэвыхьырт. Революционнэ демократхэр я Iуэху еплъыкIэкIэ и гъунэгъу щхьэкIэ, абы просветителхэм я зэхэщIыкIым ебэкъуэн хузэфIэкIакъым: щыIэ жылагъуэм иригъэкIуэкI бэнэныгъэр пэрыт зэхэщIыкIхэмрэ Европэм и щэнхабзэмрэ пхыгъэкIыным фIэкIыфакъым. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Кърым-Джэрий, творческэ лэжьыгъэм пасэу щIидза щхьэкIэ (и очеркхэр къыщыдэкIам абы и ныбжьыр илъэс 22 - 23-т зэрыхъур), абы ар псынщIэу къызэтригъэувыIащ, абы и зэранкIи тхакIуэм и жылагъуэ-политикэ еплъыкIэхэм нэсу щыгъуазэ зыхуэтщIыфыркъым.

БЕЗРЫКЪУЭ Данэ.
Поделиться:

Читать также: