Тхыдэм къыхощыж

Джэрий лъэпкъым щыщу адыгэ лъэпкъым щыцIэрыIуэхэр зыбжанэ мэхъу. Абыхэм я лIакъуэр къыщежьэм, я IуэхущIафэу, шыфIэлIыфэу щытам теухуа тхыгъэ гъэщIэгъуэн иIэщ тхакIуэ КхъуэIуфэ Хьэчим.

«Гирей (Джэрий) зыпыт унэцIэр зезыхьэхэр къуэпс куукIэ хэпщIащ Кавказымрэ Кърымымрэ я тхыдэм. Абыхэм я лIакъуэр Кърым хъаныгъуэр лIэщIыгъуэ куэдкIэ зыIэщIэлъа Гирейхэ я деж къыщожьэ. Адыгэпщ, уэркъ куэдым хъанхэм благъагъэ, ныбжьэгъу пыщIэныгъэ хуаIэт. Абыхэм къану куэдрэ къратырт хъанхэ я щIалэ цIыкIухэр, мащIэтэкъым къахэнэжри, нэгъуэщIхэри къахыхьэрт, е щтапIэ къакIуэхэрт – щхьэусыгъуэ куэдым къыхэкIыу. Ауэрэ ахэр къызыхыхьахэм яхэшыпсыхьыжырт, лъэпкъкIэ адыгэу забжыжу, къызыхэкIам и нэпкъыжьэу къахуэтыр зыт – Гирей унэцIэр. Урысейм Кърым къэралыгъуэр щикъутэм, Кърымри Урысейм къыщыгуагъэхьэм, хъанхэ ящыщу Тыркум имыкIыжар тенджызым къызэпрыкIри, адыгэхэм къахэтIысхьэжыпащ. Абыхэм, Гирейм нэмыщI, ХъаныкъуэкIи, ХъанхэкIи, СулътIанхэкIи еджэу щытащ. Абыхэм къахэкIащ Урысейми Шэрджэсми я тхыдэм щыцIэрыIуэ хэкулIхэр, дзэзешэхэр, щIэныгъэлIхэр. Дэ нэхъ тцIыхухэр тхакIуэ-щIэныгъэлIхэрщ. Абыхэм я цIэ-унэцIэр урыс документхэм къызэринам хуэдэу мыбдеж щыдотх, адэкIэ къэтхьыну щапхъэхэр зэхэмызэрыхьын папщIэ: Султан Хан-Гирей, Султан Адыль-Гирей, Султан Казы-Гирей, Султан Довлет-Гирей, Инатов КрымГирей… Мис апхуэдэ Гирейхэм (Джэрийхэм) ящыщт Султан Клыч-Гирейри (Джэрийри). (Султан-Гирей Кличев, Килич-Гирей-Султан жиIэуи ятхыу щытащ). ЖыпIэ хъуну къыщIэкIынущ ар апхуэдизу лъагэ, цIэрэ щхьэрэ зиIэ, зи тхыдэр лIыгъэрэ щIыхькIэ зэщIэбла Гирейхэм я иужьрей дыдэу, жылакIэу.

СулътIан Къылыш-Джэрий щIалэ дыдэу урысыдзэм хыхьащ. Жаныгъэрэ хахуагъэкIэрэ абы къыщыпхь хъуну дамыгъэхэм я нэхъ лъапIэ дыдэхэр къыхуагъэфэщащ. Ауэ, псом хуэмыдэжу, ар цIэрыIуэ щыхъуар япэ дунейпсо зауэрщ, зи хъыжьагъэрэ къэмылэнджэжыгъэкIэ дуней псом яхэIуа Кавказ туземнэ шу дивизэм («Дикая дивизия» зыфIащауэ щытам) и офицер нэхъыжьхэм ящыщ зыуэ фронтым щыкIуарщ.

1917 гъэм и шыщхьэуIум генерал Корниловым къиIэта хьэргъэшыргъэм дивизэр къыщагъэсэбэпын я гугъэу шуудзэр Петроград и Iэшэлъашэхэм щрашэлIам, Къылыш-Джэрий ещанэ шуудзэ бригадэм, шэрджэс полкымрэ ингуш полкымрэ зыхыхьэм, и унафэщIхэм ящыщ зыт. А бригадэм и закъуэщ (шу I350-рэ хъууэ) къалэм дыхьауэ щытари. Корниловым кърихьэжьар къызэтещащэу дивизэр Кавказым къыщыкIуэжам, Къылыш-Джэрий шэрджэс полкым хэтт, полковник цIэр иIэу. Полкым егъэзэж ар щызэхуашэсауэ щыта, Кубань областым и щыхьэр Екатеринодар (Краснодар) къалэм.

Зэрытлъагъущи, Къылыш-Джэрий езы «Дикая дивизием» и командиру зэи щытакъым. «Дикая дивизиер» Октябрь революцэр къэмыхъу щIыкIэ зэбгрыкIыжащ, граждан зауэм щыщIидзэм абы хэтахэр хэт «плъыжь», хэт «хужь» хъуахэщ. Къылыш-Джэрий зи командиру щытар нэгъуэщI бгырыс шу дивизэщ, генерал щыхъуари нэхъ иужькIэщ. КъызыхэкIар, зыхапIыкIар, класскIэ зыщыщыр къэплъытэмэ, адыгэхэри, адрей Кавказ лъэпкъ псори Урысейм и жьауэм щIэкI имыIэу щIэтмэ я насыпыр зыхэлъыр арауэ зи гупсысэкIэр абы тещIыхьа Къылыш-Джэрий, пащтыхьыдзэм и полковникыр, хужьыдзэм къызэрыхэхутам, революцэм и пэкIэ Урысейм щыIа лъэпкъ, класс зэхущытыкIэхэр зэфIэгъэувэжыным абы къарууэ, зэфIэкIыу иIэр зэрырихьэлIам бгъэщIэгъуэн зыри хэлъкъым.

 Шэрджэс полкыр Екатеринодар къыщысам Кубаным и щыхьэрыр бжьэ къэпщIауэ зэрызехьэрт. Петроград ещхьу мыбы властыр щызыубыдын зи гугъа РСДРП (б)-м и комитетымрэ рабочэхэм, «войсковое правительствэм» къалэм къыдишащ шэрджэс полкыр. Фронтым къикIыжа, революцэм зэщIигъэхъея Петрогради тIэкIу щыIэуэлъауэ шу хъыжьэхэм революцэм къыдэщI гупхэр зэбграхуащ, Советхэр дэзыIыгъа дзэхэм Iэщэр къытрахащ, большевик организацэхэм я пашэхэр ягъэтIысащ. Мыбдеж и гугъу щыдмыщIу хъунукъым Джэрийхэ ящыщ нэгъуэщI зы лIы цIэрыIуэ дыди – Къылыш и къуэш нэхъыжь Кърым-Джэрий. Мыр адыгэхэм къахэкIауэ а зэманым урысыдзэм хэта офицер нэхъ лъэрызехьэ дыдэхэм ящыщщ. 1904 - 1905 гъэхэм екIуэкIа япон зауэми щыIат. 1914 гъэм Кавказ шу дивизэр щызэхуашэсым шэрджэс полкым хэту зауэм кIуат, ротмистру щIидзэри полковник хъуат. I9I7 гъэм ар ягъэув шэрджэс полкым, зы пIалъэ кIэщIкIи - шэшэн полкым я командиру. «Корниловым и зэрызехьэм» и ужькIэ шэрджэс полкым и пашэу Кубань къыщигъэзэжым, Кърым-Джэрий къыхохутэ щIыпIэм щекIуэкI политическэ полкым и шыщхьэр зыдигъэзам.

Тхыдэтх Тыгъуэн Рашид игъэхьэзырауэ 1967 гъэм къыдэкIа «КъэбэрдейБалъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм и библиографием» статьяуэ тIу къыщыгъэлъэгъуащ, а зэманым СулътIан-Кърым-Джэрий Екатеринодар къыщыдэкI газетхэм къытрыригъэдзауэ. Ахэр Кавказ туземнэ шу дивизэм топсэлъыхь. Зыр а дивизэм и къыхуеджэныгъэу щIыпIэм ис цIыхухэм зэрызыхуагъазэщ. Дэ а статьяхэр зэкIэ диIэкъым. Дыщыгъуазэкъым къыхуеджэныгъэр зыхуэдэу щытам. Ауэ иужькIэ дунейм къытехьащ Кърым-Джэрий зытета гупсысэкIэм, абы Iуэху убыдыкIэу иIахэм ехьэлIауэ гурыгъуазэ гуэрхэр къозытыфыну тхылъ, ди тхыдэр тэмэму зэфIэувэжыным куэд дыдэ хэзылъхьа Опрышкэ Олег и IэдакъэщIэкI «Лъэхъэнэхэм я къызэфIэщIыкIыпIэм» жыхуиIэр. Мыбы къыщыхьа документхэм къыпфIагъэщI Кърым-Джэрий гурэ псэкIэ къищтауэ 1917 гъэм щыIа мазае демократическэ революцэм и лозунгхэр. Арагъэну къыщIэкIынущ ар шуудзэ корпусым и комитетым, сэлэтхэмрэ офицерхэмрэ Iэ IэткIэ хахыу мы революцэм и ужькIэ къежьам, и председателу щIыхахари. Куэд къыдегъащIэ 1917 гъэм и фокIадэм Владикавказ къалэм щекIуэкIа бгырыс лъэпкъхэм я съездым абы щыжиIам: «Сэ сыполитиккъым, сэ сызауэлIу аркъудейщ. Дэ илъэсищкIэ фэ дыфпэIэщIэу зэуапIэ губгъуэхэм дитащ. Дэ фэ дыфпэIэщIэт, ауэ фэ зэи ди гум фихуакъым. Дэ политикэр зэфIэзыщIахэм дащыщтэкъым, дэ ди къалэну тлъытэжыр зауэ IуэхукIэ ди унафэщIхэм къытхуагъэувыр дгъэзащIэнырт…»