Япэ дунейпсо зауэр иуха иужь Европэм къэралхэм зыщагуэшащ абы кърикIуахэмкIэ арэзырэ мыарэзыуэ. АрщхьэкIэ континентым зыщиубгъуу хуежьат революцэ гупсысэхэми, тепщэ гупхэм а зэщIэхъееныгъэм пагъэувыну къахуэгъуэтар фашизмэм и закъуэщ. Мыгувэу Германием и нацист партым къэралым бжьыпэр щиубыда иужь фашизмым зыщиубгъуу хуежьащ нэгъуэщI щIыналъэхэми: Португалием, Испанием, Румынием. ИпэIуэкIэ Италием властыр щыIэщIыхьат фашист Муссоллини Бенитэ. Псоми коммунистхэмрэ журтхэмрэ ялъагъу хъуртэкъым, ауэ зэрызэщхьэщыкI гуэрхэри щыIэт. Псалъэм и хьэтыркIэ, мис а Германие дыдэм диныр зыщыбгъэдамыгъэхьэмэ (дауи, большевикхэм яхуэдэу хэутэн щащIыртэкъым), Румынием и фашистхэм Тхьэр я Iэпэгъут. Абыхэм я зэгухьэныгъэ «ГъущI гвардиер» къызэзыгъэпэща Кодриану Корнелиу егъэлеяуэ динщIэкъут, чыристан члисэми быдэу пыщIат. Румын лIакъуэлIэш, тхакIуэ, композитор куэд а зэманым дихьэхауэ щытащ мы тхыгъэм зи гугъу щытщI «православие фашизмым». ЩIалэгъуалэри, дауи, къакIэрыхуакъым…
«ГъущI гвардиер» нэхъри лъэщу къызэфIэувэрт. Езы пащтыхь Кароль ЕтIуанэми игу ирихьырт националистхэм я программэм щыщ куэд (псом япэу сэмэгу къарухэм, абыхэм я мызакъуэу профсоюз зэщIэхъееныгъэм хуэгъэзахэр), ауэ власткIэ зыми дэгуэшэну и мурадтэкъым. АрщхьэкIэ езы фашистхэр зыхущIэкъур мис а властырат! А щхьэусыгъуэм къыхэкIыу къэралым зэрызекъуэхэр къыщохъу: партым хэт нэхъ жыджэрхэр игъэтIысурэ правительствэр хущIокъу «легионер» щыкIахэр ириудыхыну. Абы и жэуапу иужьрейхэр лъыгъажэм хуэкIуащ.
Бзаджэнаджищэхэм 1833 гъэм Синай курорт къалэ цIыкIум и вокзал гупэм щаукIащ премьер-министр Дуку Ионэ. Зи къулыкъукIэ нэхъ цIыкIухэри Iуахырт. Пащтыхьым зыкъомрэ ишэчащ фашистхэм зэхащIыхьхэр (шынэкъэрабгъэти, ар тегушхуэртэкъым партым и Iэтащхьэхэм еIусэн), ауэ икIэм-икIэжым хуэхьыжакъым. «ГъущI гвардиер» къызэзыгъэпэща Кодриану Корнелиу ягъэтIысащ, мыгувэуи лъэхъуэщым щIаукIыхьащ езым и блыгущIэт 13 и гъусэу. Дауи, «щIэпхъуэжыну зэрыхэтам» щхьэкIэу жаIащ, ауэ псоми ящIэрт ахэр пащтыхьым зэрыIуихар.
Пэжу, ар сэбэп хуэхъуакъым пащтыхь шынэкъэрабгъэм. «Легионерхэм» я Iэтащхьэу ягъэува Симэ Хорие щэхуу гурыIуащ зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ румын генерал Антонеску Ион.
1940 гъэм и фокIадэм фашистхэмрэ генералхэмрэ я зэгухьэныгъэм и текъузэныгъэкIэ Кароль ЕтIуанэм тахътэр ибгынэн хуей хъуащ. Властыр ипэжыпIэкIэ Антонеску IэщIыхьащ (къэралым и Iэтащхьэ хъуат пащтыхьыщIэ Михай Езанэр, ауэ ар фэрыщIыгъэ къудейт). АрщхьэкIэ зэкъуэуваитIым я лъагъуныгъэр кIыхь хъуакъым: мыщитIыр гъуэ закъуэм изэгъэнутэкъым – тIум ящыщу къэнэн хуейр зыт.
Абы къыдэкIуэу «легионерхэм» зэхащIыхь хьэкIэкхъуэкIагъэхэм игъэгубжьырт гъэсэныгъэ зыхэлъ зауэлIхэр. Пэжщ, ахэри гущIэгъуншэт, арщхьэкIэ къапэщIэхуэхэр яукIыртэкъым фашистхэм хуэдэу.
Дзэм властыр щыдигуэша мазэ зыбжанэм «ГъущI гвардием» лъыкIэ щIигъэнащ Румыние тхьэмыщкIэр. Фашистхэм яукIырт журтхэр, коммунистхэр, апхуэдэу зэгуэр зэран къахуэхъуауэ щыта къулыкъущIэхэмрэ хабзэхъумэхэмрэ.
А псоми я щIыIуж хъуащ Бухарест и гъунэгъу Жилавэ лъэхъуэщым щызэрахьа хьэкIэкхъуэкIагъэр. 1940 гъэм щэкIуэгъуэм и 26–мрэ 27-мрэ я жэщым лъэхъуэщым щIэзэрыгуэри, абыхэм зэтраукIащ политикэ тутнакъыу 64-рэ. Апхуэдэу дагъэкIуащ ахэр къызэтезыгъэувыIэну хэта хъумакIуэ лажьэншэу 46-рэ.
Антонеску къыгурыIуащ зи акъылым икIа апхуэдэ цIыхухэм зэрадемыкIуэкIыфынур. Ахэр уи гъусэу зы къэрали пхузэтеухуэнутэкъым. Мыдрейхэр кIуэтэхукIэ нэхъри ягъэгубжьырт Антонеску зэрыщабэIуэм.
Япэ зыкъызигъэщар «ГъущI гвардиерт». 1941 гъэм щIышылэм и 19-м фашистхэм Бухарест щатеуэу щIадзащ журт хьэблэхэм, икIэм–икIэжми Антонеску и бийуэ зыкъаIэтащ.
Ар щыуагъэт: къаруушхуэ имыIэми, сыт хуэдэ дзэми упэщIэувэну шынагъуэт. Абы къыдэкIуу Гитлер Антонеску къигъэгугъат къыдэIэпыкъуну. Германием и вермахтыр и щIэгъэкъуэну, румын зауэлIхэм тыншу зэхапIытIащ хъийм икIахэр.
«ГъущI гвардиер» зэбграхуащ. Абы и пашэ Симэ Хорие нэгъуэщI къэрал зыщигъэпщкIуащ (къикIуэсыкIыу щIэпхъуэжыни хузэфIэкIащ), «легионер» минибгъум щIигъу ягъэтIысащ. Адрейхэм хуагъэлъэгъуащ «я мурад бзаджэхэм къыпыкIыу» Антонеску и властым хуэлэжьэну. Дауи, абыкIэ арэзы хъуащ куэдыр. Езы Антонеску мыгувэу Румын лъэпкъым и «кондукэтору» (вожду) зигъэувыжащ.
АрщхьэкIэ зыри пщIэншэу къуатыркъым. «ГъущI гвардиер» ириудыхынымкIэ къызэрыдэIэпыкъуам пэкIуэу Гитлер къыхуигъэуващ СССР-м и бийуэ зауэм хыхьэну. Антонеску къыхуэнэжар арэзы хъунырт. 1941 гъэм и мэкъуауэгъуэм вермахтым и гъусэу румыныдзэр Совет Союзым и щIыналъэм къихьащ. АдэкIэ къэхъуам дыщыгъуазэщ. 1945 гъэм и гъатхэм советыдзэм Румыниер фашистхэм къыIэщIахыжащ, езы Антонеску и щхьэр палъащ. ЕтIуанэ Дунейпсо зауэр иуха иужь а къэралыр соцлагерым щыщ хъуащ. СССР-р лъэлъэжа иужь Румыниер НАТО-м хыхьащ икIи ди къэралым и жагъуэгъу ерухэм къыхэхутащ. Иджы Бухарест хущIокъу сыт щыгъуи и плъапIэу щыта Молдавиер зыхигъэхьэжыну. Езыри къулейсызщ, сыт атIэ ар зэрищIынур? Нэхъ ин икIи нэхъ лъэщ хъун и гугъэщ.
Абыи и закъуэкъым: Атлантикэ Ищхъэрэ блокми къыщыхэнажыкIыну хущIокъу: и щIыналъэм американ Iэщэхэмрэ зауэлIхэмрэ куэду щыIэщ.
Зэрытлъагъущи, мы зэманым Румынием тетыгъуэр щызыIыгъхэм блэкIам дерс гуэри къыхахакъым…
