Алъпжьейр – шы цIыкIущ, тхыкъейр – щIыбышэщ

 Зи гугъу тщIы псысэр япэу адыгэбзэм къизыгъэзэгъар КъШР-м щыщ журналист, усакIуэ Акъ Алийщ, I955 гъэм. I96I гъэм абы къыкIэлъыкIуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ усакIуэ Жаным Борис и зэдзэкIыгъэу «Алъпжьей-тхыкъей» зыфIищар. Акъ Алий и зэдзэкIыгъэр зэрыщыту интернетым илъ щхьэкIэ, ар къыщыдэкIа щIыпIэр наIуэтэкъым. Акъыр дымыцIыху пэтми, зы тхыгъэ цIэрыIуэм и зэдзэкIыгъэу тIу адыгэбзэкIэ зэрыщыIэр уигу хэзыгъахъуэ, лъэпкъ литературэр лъагапIэ гуэрым зэрытетым и нэщэнэт. 

 Фигу къэдгъэкIыжынщи, илъэс зыбжанэ ипэкIэ Тхьэгъэзит Зубер Iэзэу зэридзэкIа Руставели Шота и «Къаплъэныфэ зыщыгъ зекIуэлIым» къыкIэлъыкIуэу, Бер Хьэбалэ и «Къаплъэныфэ зыщыгъ лIыхъужьри» къыкъуэкIыжауэ щытащ. Ершовым и псысэм и Iуэхур абы ещхьтэкъым. I96I гъэм къыдэкIа «Алъпжьей-тхыкъейр» адыгэбзэм къизыгъэзэгъар блэкIа литературэ лъэхъэнэм зэдзэкIакIуэ нэхъ Iэзэу къыхэщхэм яз Жаным Борист. «Шы цIыкIу тхышэ цIыкIур» абы ипэ илъэситхукIэ зэзыдзэкIар КъШР-м щыщ журналист, усакIуэ Акъ Алийт. НэгъуэщIу жыпIэмэ, «къэбэрдей-шэрджысыбзэкIэ» дызэджэ ди бзэ къудамэм зэуэ къуэпситI къыдэжауэ арат, Ершовым и псысэ цIэрыIуэр изэгъауэ. 

Зэманым и нэщэнэ къызытена Жанымым и тхыбзэм и щапхъэу, пэублэм щыщ сатыр зыбжанэ къэтхьынщ: «Алъпжьей-тхыкъей» таурыхъыр зытхар Пётр Павлович Ершовщ. Ар Сыбыр къыщалъхуащ I8I5 гъэм. Абы и сабиигъуэм щыгъуэ ар куэдрэ едаIуэу щытащ Сыбыр щыпсэу мэкъумэшыщIэхэм жаIэ таурыхъхэм. А зэдэIуа таурыхъхэм щыщу куэди зригъэщIауэ, езыми ахэр дахэу жиIэжыфу щытащ» (пэжырытхэр зэрыщыту къэдгъэнащ – Ч. М.). 

 ГъэщIэгъуэн куэд зыпыщIа псысэм и хъыбарым усакIуэм и ныбжьым деж къыщыщIедзэ. Илъэс I9 фIэкIа хъуртэкъым Ершовыр абы мы таурыхъыр щытрыригъэдзам. Езым и псалъэм тепщIыхьмэ, къигупсысауэ зыри хэткъым. Жанымым зэрыжиIауэ, IуэрыIуатэм къыхихыу, езым усэбзэм ирилъхьа къудейщ. А зэманым Пушкиным и лъэрызехьэгъуэт, и таурыхъ цIэрыIуэхэр дунейм къытехьакIэт, арати, Ершовым и IэдакъэщIэкIыр усакIуэ цIэрыIуэм щригъэлъэгъуам, къыжриIари тхыдэм къыпхыкIащ: «Иджы мы тхыгъэ лIэужьыгъуэр сэ къэзгъанэми хъунущ». Си пIэ къиувэн къыслъэщIыхьакIэщ жыхуиIэу, усакIуэ щIалэр игъэгушхуэу арат Пушкиным. АрщхьэкIэ уи натIэм итым уIэщIэкIын? Ершовым усэ тхыныр и щIалэгъуэ зэштеупIэу къэнэжри, егъэджэныгъэм зезыгъэужь къулыкъущIэшхуэ хъуащ. ИтхаIами, «Конёк-Горбунок»-м и пщIэм хуэдиз зыгъуэта и тхыгъэхэм къахэкIакъым. Арати, «Алъпжьей-тхыкъейр» Пушкиным итхауэ, ар ибзыщIын папщIэ, Ершовым и цIэкIэ къытрыригъэдза хуэдэу кърахьэжьащ. ЩIагъыбзэхэр декабристхэм, пащтыхьым имыдэну гуэрхэм ятеухуауэ зэпхагъэIукIын щIадзэри, ар ди нобэми къэсащ. ИпэжыпIэкIэ Пушкинымрэ Ершовымрэ я бзэр зэхэзэрыхьынкIэ Iэмал имыIэу зэщхьэщокI. КъинэмыщIауэ, усыгъэм гу хуэзыщIауэ и тхэн гукъыдэжыр илъэс 25-м щхьэпрызыхыфыр мащIэщ. Ершови къыщыщIар арагъэнущ. 

 Ди дежкIэ мыхьэнэ нэхъ зиIэр нобэ тIэщIэлъ зэдзэкIыгъэхэращи, мыбы нэхъ Iэзэу зэридзэкIащ, мыбы ейр хъуакъым жыпIэн хуэдизу зэщхьэщыкIыркъым къэбэрдеймрэ шэрджэсымрэ я адыгэбзэ къигъэзэгъэкIэр. КIуэ, Жанымыр рифмэм нэхъ елIэлIауэ пхужыIэнущ, Акъым и тхыгъэр зэрыхъукIэ оригиналым ирихулIэну зэрыхэтар IупщIщ. Ауэ тIуми къыхэпхыни, «уезыхьэжьэни» я куэдщ. Мис, псалъэм папщIэ, зи плъырыгъуэр къэса Иван-делэ и щIэкIыгъуэр Жанымым къызэригъэлъагъуэ сатырхэр: 

Къэпталыжьыр къыщылэлу,

Къох хьэкущхьэм зэфIэлэлу.

Гъуэмылапхъэу щIакхъуэ къещтэ,

Плъырым кIуэныуэ зынещтэ. 

 А пычыгъуэ дыдэр Акъ Алий зэрызэридзэкIар мыпхуэдэущ: 

Иван хьэкум, мис, къопщых,

Джанэ кIыхьыр зыщетIагъэ,

И гуфIакIэм щIакхъуэ делъхьэ,

Къэрэгъул увынуи макIуэ. 

 ЗэдзэкIын Iэзагъыр къэгъэнауэ, дауи, дяпэ итахэм я адыгэбзэм дэ дылъэщIыхьэжынукъым. Жаным Борис, псалъэм и хьэтыркIэ, пэублэм «хъуэщнэщыгъэ» псалъэр къыщегъэсэбэп. Ершовым и гугъу ищIкIэрэ, мыпхуэдэу жеIэ: «ИкIи абдейм (тхэкIэр тхъуэжыркъым – Ч. М.) абы мурад щищIащ езым и «Алъпжьей-тхыкъей» таурыхъыр, мэкъумэшыщIэм и къуэ Иван хахуэм, пащтыхь ахьмакъым, хъуэщнэщыгъэхэр зи бащэ алъпжьей-тхыкъейм я гугъу ищIу, итхыну». 

 Ершовым и таурыхъыр иджы хэт хуейми еджэну хуиту зэIэпах щхьэкIэ, зызэман пащтыхьымрэ чыристан диным и лэжьакIуэхэмрэ игъэпуду ягъэуври, трамыдзэжыххэ хъуат. Ауэ щыхъукIэ, Ершовыр езым и диным и къыщхьэщыжакIуэущ псысэм къызэрыхэщыр. Щапхъэм и хьэтыркIэ, зэкъуэшхэр бэзэрым щыкIуэм, къащIэну зыхуейхэр кърибжэкIрэ пэт, усакIуэм мыпхуэдэу етх: «Пащтыхь СэлътIан чыристанхэр муслъымэн ищIыну къемыжьауэ пIэрэ?» («И нейдет ли царь Салтан басурманить христиан»). А пычыгъуэр Жанымым мыпхуэдэу зэридзэкIащ: 

Пащтыхь СулътIан чыристэнхэр

Дэкум хуэдэу къигъэпцIэнум… 

(еплъыну макIуэ, жыхуиIэщ – Ч. М.).

 Акъ Алий ардыдэр мыпхуэдэу етх: 

Пащтыхь СолтаникI абы хэту

Чристан диныр муслъымэнкIэ зэрихъуэкIмэ… 

(и тхэкIэр тхъуэжыркъым – Ч. М.). 

 Гурыщхъуэ хуащIахэр хуэмыфащэу къыщIэкIыжами, илъэс пщIы бжыгъэ гуэр дэкIауэ, зи хабзэхэр ткIий Николай Езанэр дунейм ехыжа нэужьщ Ершовым и ныбжьэгъухэм щажриIар: «Си «Алъпжьейр» щIэпхъуауэ, Урысейр къызэхежыхь». 

 Ершовым и музей Ишим дэтым «Алъпжьей-тхыкъейм» и зэдзэкIыгъэ псори щызэхуахьэсыжыну мурад ящIауэ къыщIэкIащ. ЗэкIэ къагъуэта бзэ I7-м адыгэбзэри яхэтщ. Ауэ езы зэдзэкIыгъэхэр 27-м фIэкIыу хуагъэфащэ. 

 Акъ Алий и зэдзэкIыгъэр интернетым зэрыщыту илъщ, Жаным Борис ейр, ищхьэкIэ зэрыщыжытIауэ, Лъэпкъ библиотекэм и лъахэхутэ къудамэм къыщывгъуэтынущ. Езыр адыгэгу-адыгэпсэрэ и IэщIагъэм хуэIэижьу абы щылажьэ Безыр Ленэ фIыщIэшхуэ худощI ди къэлъыхъуэныгъэхэм жыджэру зэрыхэтам папщIэ.