Традзыну хэтат

Болгар лъэпкъыр хэкIуэдэжыну щытащ, Урысейр мыхъуамэ. Аращ абыхэм я къэралыр илъэс куэдкIэ зыIыгъа Тыркум и бжьым къыщIэзыгъэкIар. Абы псори щыгъуазэщ. АрщхьэкIэ мы зэманым абы и унафэщIхэм блэкIар ягу къамыгъэкIыжмэ, нэхъ къащтэ, фIыщIэ къыхуащIыным и пIэкIэ. Хэбгъэзыхьмэ, ЕтIуанэ дунейпсо зауэм и зэманми хуит къэзыщIыжа ди сэлэтхэм я фэеплъхэр Iуах, НАТО-м жыджэру хэтщ. КIэщIу жыпIэмэ, и гупэр КъухьэпIэмкIэ гъэзащ. Ауэ апхуэдэу сыт щыгъуи щытакъым.

СССР-м и зэманым Болгариер  Советхэм апхуэдизкIэ къапэгъунэгъути, уеблэмэ, абы и «епщыкIуханэ республикэкIэ» къеджэрт. НРБ-м лъысырт абыхэм яIэрыхьэ псори, хэбгъэзыхьмэ, нэхъыбэ. Къэралым и унафэщI Живков Тодор Москва и жыIэм зэи щIэкIыртэкъым, сыткIи зыкъыдригъэкIурт. А щхьэусыгъуэм къыхэкIыу пIалъэ кIыхь дыдэкIэ властыр IэщIэлъащ, Iэмалыншагъэ щыхъум и къулыкъур Iэуэлъауэншэу икIи цIыхубэр имыгъэгубжьу къигъэнэфащ. Ауэ а псоми къикIыркъым ар традзыну зэи хэмытауэ.

Аращи, болгар коммунистхэм я пашэ Живковыр 1954 гъэм парт унафэщI нэхъыщхьэ хъуащ икIи илъэс 35-кIэ (!) а къулыкъур иутIыпщакъым. Абы къыдэкIуэу мыхьэнэ ин зиIэ нэгъуэщI къулыкъу псори зэщIикъуащ: Болгарие ЦIыхубэ Республикэм и Къэрал советми, зыхъумэжыныгъэмкIэ къэрал комитетми, IэщэкIэ зэщIэузэда къарухэми я Iэтащхьэу щытащ икIи къарузехьэ IэнатIэхэм я лэжьыгъэм зыри хигъэIэбакъым. Къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ, лъэпкъ зыхъумэжыныгъэмкIэ министерствэхэм я бюджетхэр зэхэзылъхьэр езырат. КIэщIу жыпIэмэ, лъэкIыныгъэшхуэ бгъэдэлът икIи ар Iэзэу къигъэсэбэпырт: езым къыхуэпэжхэр зришалIэрт, дришейрт, ауэ игу зэбгъахэр, щхьэусыгъуэ къигъуэтурэ ириудыхырт.

КПСС-м и ХХ съездым Сталин Иосиф и зэманым Совет Союзым щызэрахьа политикэ залымыгъэхэм теухуауэ къыщыщIагъэщахэр тегъэщIапIэ ищIащ, игу иримыхьхэр Iуихын папщIэ. Ахэр апхуэдизу мащIэ икIи къарууншэ хъуати, 1956 гъэм Венгриемрэ 1968 гъэм Чехословакиемрэ щекIуэкIахэм ещхь гуэр Болгарием къыщыхъеину зыми игу къэкIыххэртэкъым. АрщхьэкIэ абы къикIыркъым, ищхьэкIэ зэрыщыжытIащи, псори арэзыуэ щытауэ. Пэжщ, ахэр КъуэкIыпIэмкIэ еплъэкIыртэкъым, зэгуэзыгъэпыр партизанхэм щахэта лъандэрэ фIыуэ ялъагъу Сталиным и цIэр зэрыхаутэрт. Совет властым фIыуэ яхуищIахэр псынщIэу зыщыгъупщэжа Живковыр абыхэм епцIыжакIуэу къалъытэрт, даIыгъри ныбжьэгъу Мао Цзэдун иригъэкIуэкI политикэрт.

Тодор техун зэрыхуейм хуэгъэза гупсысэхэр къежьащ абы власть псори щызэщIикъуа 1963 гъэм. Зы илъэс дэкIри, щэхуу зэгурыIуахэщ. КъыхэгъэщхьэхукIын хуейщ мы Iуэхум цIыхубэр хишэну зыми зэрыримымурадар. Ар зыхуэгъэзар Живковыр къарукIэ традзу «епщыкIуханэ республикэр» марксизмэм и гъуэгу пэжым тешэжынырт. ПравительствэщIэм и унафэщI хъун хуей Тодоров-Горуня Иванрэ абы гуэт Крыстев Цолорэ якъуэуващ къалащхьэ гарнизоным и Iэтащхьэ Анив Цвятко зыхэт офицер гуп. Апхуэдэу къагухьащ дзэм и Политуправленэ нэхъыщхьэм и унафэщIым и къуэдзэ Ерменов Мичо, Штаб нэхъыщхьэм и къудамэм и унафэщI генерал Динов Любен сыми.

ЗэфIагъэкIынухэр къызэрыгуэкIт. 1965 гъэм мэлыжьыхьым и 14-м, Болгарием и Компартым и ЦК-м зэхуигъэса пленумым и япэ махуэм, къалащхьэ гарнизоным и дзэхэм Софие къаухъуреихьу абы и IуэхущIапIэ нэхъыщхьэ псори яубыдын хуейт. Ерменовым пщэрылъ щащIат гвардием щыщ зауэлIхэр щыхьэрым къыдишэну. Щэхуу зэгурыIуахэм къащыхъурт Живковымрэ абы и ныбжьэгъухэмрэ зыри къамыщIэну – ахэр пленумым щIэсынут къэпсалъэхэм едаIуэу. ЗыкъэзыIэтахэм апщIондэхукIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ IэнатIэ псори зэIэрагъэхьэнут. Къахуэнэжыр пленумыр щекIуэкI пэшым щIыхьэу Живковыр яубыдынырт. Псори зэфIэкIа нэужь БолгариещIэ яухуэнут ныбжьэгъу Мао Цзэдун и щапхъэм тету.

АрщхьэкIэ я пщыхьэпIи къыхэхуакъым ипэ дыдэм къыщыщIэдзауэ Живковым хуэпэж цIыхухэр набдзэгубдзаплъэу къакIэлъыплъу.

Властыр зэрахъуэкIакъым 1965 гъэм мэлыжьыхьым и 4-м. Ар зи мурадахэр псынщIэу икIи Iэуэлъауэншэу лъэныкъуэ ирагъэзащ. Къэрал шынагъуэншагъэмкIэ IуэхущIапIэм и Iэтащхьэ Солакэ Ангел абыхэм яч дэтхэнэ лъэбакъуэми щыгъуазэу къыщIэкIащ икIи япэ зыкъригъэщащ. Щэхуу зэгурыIуахэр «зыщар» абыхэм яхыхьэн зымыда Стефанов Сабит, къалащхьэ МВД-м и унафэщIырт. Ахэр ягъэтIысащ. Зауэм и зэманми гущIэгъуншэу зыкъэзыгъэлъэгъуа Спасов Мирчо, Къэрал шынагъуэншагъэмкIэ комитетым и унафэщIым и япэ къуэдзэм зытеукIар иджыри игъэпэжащ: абы лъэхъуэщхэм иридзащ къуэншахэм я мызакъуэу шэч зыхуащI псори. Нэхъыбэжыр я къулыкъухэм трагъэкIащ – псори зэхэту цIыху 700-м нэс. Языныкъуэхэм, уеблэмэ, хащIыкIыххэртэкъым щIагъэтIысам е и къулыкъум щIытрагъэкIам и щхьэусыгъуэр, къэхъуами щыгъуазэтэкъым.            Дауи, хьэлъэр нэхъ зытещIар зэгурыIуа гупыр зэщIэзыгъэуIуахэрт. Илъэс бжыгъэ куэд тралъхьэри ахэр ягъэтIысащ. Лъэхъуэщым имыхуар Тодоров-Горуня Иван и закъуэщ: абы езым зиукIыжауэ ягъэIуащ, ауэ хуагъэфащэ шынагъуэншагъэмкIэ органхэм я лэжьакIуэхэм яукIауэ.

А псори, дауи, щIэуфауэ екIуэкIащ: Болгариери быдэу тетт къэхъуахэр щабзыщI СССР-м и щапхъэм. Махуэ бжыгъэ дэкIауэщ къэрал лэжьакIуэхэу Аневымрэ Крыстевымрэ зэрагъэтIысамкIэ властхэм зыщаумысыжар. АрщхьэкIэ Живковыр традзын Iуэху абыхэм зэрахуауэ жаIэххакъым. ЯгъэIу псори бийхэм Болгарием къыкIэлъызэрахьэ хьэгъэщагъэу къалъытащ.

ЖыIэн хуейщ мы Iуэхум иужькIэ Живков Тодор и зэфIэкIыр Болгарием гъунапкъэншэ зэрыщыхъуари.