Псалъэ зэгъэкIуам, гупсысэ куум хуэIэзэ тхакIуэ ЩоджэнцIыкIу Алий сабийхэм папщIэ тхыгъэ куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ. ЩIэджыкIакIуэ ныбжьыщIэхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ гъащIэр зэрызэхэлъ Iуэхугъуэхэр я фIэщ щIыным, ахэр художественнэу я пащхьэ илъхьэным. ЩоджэнцIыкIум и тхыгъэхэм гупсысэ куухэр къыщыIэтащ, абыхэм сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ я дуней еплъыкIэр яубзыху, ирагъэфIакIуэ.
«Кхъужьей щIагъым» рассказым лъабжьэ хуэхъуар социальнэ зэпэщIэувэныгъэрщ. Хъыбарыр къэзыIуэтэжыр Болэт дадэрщ, еджакIуэхэм къатIысыхьауэ и гъащIэм къыщыхъуа Iуэхум яхутопсэлъыхь. Ар зытеухуар Ахьмэд беижьымрэ къуажэ молэмрэ зэрахьэ лейрщ.
Болэт ягъэкIуэдын щхьэкIэ (ар Дзэлыкъуэ бунтым хэтат), зэгурыIуэри, пцIы къытралъхьащ. «Къуаншагъэ зылэжьа» насыпыншэр Сыбыр къыщохутэ. Абы урыс революционер Иван щыIуощIэри, залымыгъэм зэрыпэщIэтын хуейр къыгурегъаIуэ. Рассказым гупсысэ нэхъыщхьэу щыпхышар къызэрыгуэкI бгырыс мэкъумэшыщIэм и зэхэщIыкIым зэрызихъуэжырщ. Апхуэдэу щытми, авторым нэхъыщхьэу игъэувыр рассказым и пэщIэдзэм зи гугъу щищI кхъужьей инырщ. Аращ абы еджэхэм ягу нэхъ къинэр: кхъужьеижьыр къызэрыгъагъэр, абы и лъабжьэм лIыжьымрэ еджакIуэхэмрэ зэрыщIэсыр. «Сэ сыкъыщыувыIащ зи къудамэхэр куэду зэкIэщIэкIа, хужьыфэ-тхьэмбылыфэу гъэгъа цIыкIухэр къызыпидза жыг абрагъуэшхуэм деж. Абы и лъэдий пхъашэм, лэдэх куухэр зиIэм, къыбжиIэрт жыгым ныбжьышхуэ зэриIэр. Ауэ и тхьэмпэщIэ лантIэ цIыкIухэр дыгъэм пэлыдырт, и гъэгъахэр апхуэдизкIэ куэдти, уэс хужьым ихуэпа хуэдэт. Куэд щIауэ сцIыху кхъужьейращ. Ар псэурт гъатхэм щыгуфIыкIыу, ауэ мыр едэпщанэ гъатхэми къэщIэгъуейт».
Усыгъэм хуэдэу, прозэми IуэрыIуатэм и хабзэхэри хыболъагъуэ. Ар наIуэ щохъу рассказым и купщIэми, лIыхъужь нэхъыщхьэм и образми. Къэбгъэлъагъуэмэ, кхъужьейм и лъабжьэм щIэсу цIыкIухэм хъыбар яжезыIэж лIыжьыр ещхьщ и нэгу щIэкIар хуэмурэ къэзыIуэтэж джэгуакIуэм. Ауэ, къызэрыхэдгъэщащи, Болэт жиIэж Iуэхугъуэракъым нэхъыщхьэр, атIэ кхъужьеижьыр дахэу зэрыгъагъэрщ, щIэращIагъымрэ гугъэмрэ я нэщэнэу сабийхэр абы и лъабжьэм зэрыщIэсырщ. Социальнэ зэхуэмыдэныгъэм зэпкърыхауэ тепсэлъыхь пэтми, тхыгъэм купщIэ хуэхъуар кхъужьейм и образырщ, аращ ар рассказым фIэщыгъэцIэ щIыхуэхъуари.
20 гъэхэм ЩоджэнцIыкIум и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэм я нэхъ купщIафIэ дыдэщ «Хьэжыгъэ пут закъуэ» рассказыр. Абы щекIуэкI социальнэ зэпэщIэувэныгъэр къызэрыгъэлъэгъуар а зэхуэмыдэныгъэр сабийм зэрызэхищIэрщ. А щIалэм и адэм я гъунэгъу Тембот-хьэжым хьэжыгъэ пут къыIрихащ, мэкъу дестынэ хупиупщIыну къигъэгугъэри, ауэ абы и пшыныжыным гугъуехьищэхэр пылъу къыщIэкIащ. Рассказым и лIыхъужь Хьэсет цIыкIу игу щIохьэ Тембот-хьэжым и къуэ Муратрэ езымрэ я псэукIэм и зэхуэмыдэныгъэр: «сэ сыщытщ жаIар си жагъуэ хъуарэ, дыгъэм сигъэмэхауэ, си натIэм сыкъыщIэплърэ тешанкIэм сыкIэлъыплъу. Сэ лъэныкъуэкIэ сеплъэкIырт, гупсысэ мыфэмыцхэм си гур якъузу: пэжщ, сэ сыкъулейсызщ, ар йоджэ, щIэныгъэ зрегъэгъуэт. Дэ абы и адэм дрилIыщIэу аращ… Абдежым сэ сехъуэпсащ уэгум ит къуалэбзухэм, псэущхьэхэм, гъудэ-бадзэхэм - ахэр щхьэхуитщ, зэрыхуейм хуэдэу мэпсэу, унафэщI яIэкъым. Сэ хьэжыгъэ пут закъуэм гъэр, лIыщIэ сищIащ.
Ауэ гъэмахуэ жэщым и дахагъ къызэрымыкIуэм гу лъызыта щIалэ цIыкIум и гупсысэр цIыху гъащIэм щхьэщокIри щэху, Iэзагъ куэд зыгъэпщкIу хьэршым нос: «Вагъуэхэр уафэм игуэшахэт, хэт нэхъ инт, хэт нэхъ цIыкIут, хэт нэхъ цIут, псэр игъэгуфIэрэ игъафIэу. Сэ уафэм сеплъырт вагъуэхэр зэрызэхущыт елъытакIэ гуп-гупу зэхэздзу. Си джабэр адэм къигъэхуабэрт, и Iубахъэ хуабэр къыщысщIихукIэ насыпыфIэ сищIырт, си плIэр зэрыузари, абы телъ уIэгъэхэр зэрыбжьыбжьри сщигъэгъупщэжу. А жэщым уафэмрэ щIылъэмрэ щIэращIагъэкIэ зэпеуэ хуэдэт. Сэ слъэгъуащ вагъуэхэр пшэ гуэрэным зыщагъэпщкIуурэ къызэрыкъуэплъыжыр. Сэ зэхэсхащ мэзхэм, удзхэм, щIым жэщ даущыншэм щагъэIу макъамэ зэмыщхьхэр. Шыхулъагъуэм идз нэхур си Iэм къытепсэрт, ди пщыIэм къыхуэкIуэ лъэс лъагъуэ цIыкIум щыджэгурти, сышынэрт щIымрэ уафэмрэ зэрызэдэджэгу а дахагъэ псори си бауэ макъым къызэпиудынкIэ».
СурэтыщI зэчиифIэм ещхьу, авторым ныбжьыщIэ цIыкIум псэукIэ хьэлъэм и дунейр и щIыбагъ къыденэри, Iэмал куэд къызэкъуэзых дыкъэзыухъуреихь дунейр и нэгу къыщIегъэувэ. Сабийм и нэ жанхэм ялъагъу «а уафэмрэ щIылъэмрэ гуапэу щызэдэджэгу» дакъикъэращ нэхъыщхьэр зыхэлъыр - насыпым Iэмал зэриIэр, хьэршымрэ щIылъэмрэ я зэхуаку дэлъым цIыхур зэрыхуитыр. Апхуэдэ щIыкIэкIэ дунеймрэ хьэрш абрагъуэмрэ цIыху хьэзабымрэ гухэщIымрэ зэрыдэлъыр къегъэлъагъуэ. Сабиипсэм зыхрегъащIэ гъащIэм и лъэныкъуэ куэд.
Граждан зауэм и лъэхъэнэхэм, Къэбэрдейми «зэщIэхъееныгъэ хужьыр» къыщыунэхуащ. «Къэбэрдей Щхьэхуит» партым нэхъыбэу хыхьахэр, Даутокъуэ-Серебряковыр я Iэтащхьэу, пщыхэмрэ зауэлI-офицерхэмрэщ. Хужьхэм тепщэныгъэр яIыгъащ I920 гъэм нэсыху. Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ я тхыдэм къыхэна а лъэхъэнэм жылагъуэр тIууэ гуэша щыхъуат. А тхыдэ Iуэхугъуэм теухуащ «НыбжьыщIэ хахуэ» поэмэр. «Ар эпическэ жанр нэхъ ину япэу ятхахэм ящыщщ. Мыбдежым ЩоджэнцIыкIум иджыри къелъыхъуэ усыгъэм и Iэмалхэмрэ теплъэхэмрэ. Ар гугъу щIехьым и зы щхьэусыгъуэщ адыгэ литературэм а жанрымкIэ тха зэрыхэмытар. Адыгэ усыгъэм хэлъ гугъуехь куэдым и щхьэ закъуэкIэ ар пэщIэувэн хуей хъуащ».
«НыбжьыщIэ хахуэм» къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, Мэжид щIалэ цIыкIур плъыжьхэм яхыхьэну мурад ищIащ, хужьыдзэхэм яукIа и адэм илъ ищIэжыну. Ауэ командирым идэркъым илъэс I4 фIэкIа мыхъу ныбжьыщIэр къищтэн. АрщхьэкIэ, Мэжид Iэмал къегъэсэбэпри, зауэм яфIокIуэ. Ар уIэгъэ хъуа зауэлIхэм ядоIэпыкъу, епцIыжакIуэхэр къыщIегъэщ. ЗауапIэ IэнатIэхэм абы къыщегъэлъагъуэ и хахуагъри, жыджэрагъри, тегушхуэныгъэри, акъыл жан зэриIэри.
Лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм къахэкIа цIыхухэр щытыкIэ гугъу къыщихутами, зауэм щыхэтми зэрызэкъуэтымрэ зэрызэхуэпэжымрэ и щапхъэ белджылыщ мы поэмэр. Апхуэдэу, къыхэгъэщыпхъэщ поэмэм лъабжьэ хуэхъуар IуэрыIуатэм куэдрэ къыхэщ сюжету зэрыщытыр, ауэ усакIуэм ар зэманым ирегъэкIу, социальнэ бэнэныгъэм хуегъакIуэ.
Литературэмрэ IуэрыIуатэмрэ я хабзэхэр зэрыщызэпхам ЩоджэнцIыкIу Алий и творчествэр нэхъ кууэ захрегъащIэ сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ. Адыгэ хъыбарыжьхэм, таурыхъхэм щIапIыкI сабийхэм литературэм къигъэщI образхэр нэхъ къагурыIуэ, псэкIэ зыхащIэ мэхъу.
