Гум щыщIэр и нэгум къиIуатэу

«Сыт лъыгъажэшхуэхэр щекIуэкIа Мамаев Iуащхьэм тет фэеплъымкIэ цIыхухэм яжетIэну дызыхуеяр?! Дэ дызыхущIэкъуар псом япэу ди зауэлIхэр къэмылэнджэжу Хэкум хуэпэжу зэрыщытам щыхьэт дытехъуэнырт», - итхыгъащ архитектор Вучетич Евгений.

Хэку зауэшхуэм и фэеплъ нэхъ лъагэ дыдэу Урысейм щагъэувар Волгоград къалэм и Мамаев Iуащхьэм тет «Хэку-анэр къоджэ!» фэеплъ цIэрыIуэращ. Ар дуней псом щынэхъ лъагэхэми яхэтщ.

Абы гъэщIэгъуэну хэлъращи, скульптурэр гупсысэкIэ нэгъуэщI фэеплъитIым япыщIащ: «Тылым - зэуапIэм» (Магнитогорск щыIэр), «ЗауэлI-хуитщIыжакIуэ» (Берлин щагъэувар) зи фIэщыгъэхэм.

Скульптурэхэм щыми зэщхьу зы дамыгъэ яIэщ - ТекIуэныгъэм и сэшхуэр. Зи гугъу тщIым япэ дыдэу 1975 гъэм тетхыхьауэ щытащ «Известия» газетыр. Фэеплъхэм я щIагъыбзэщ - Урал псы Iуфэм къыщыхаIущIыкIа сэшхуэр Сталинград «Хэку-анэм» къиIэту, зауэлI-хуитщIыжакIуэм Берлин зэрыщигъэтIылъыжар.

Iыхьищу зэхэт фэеплъхэм я япэр «Тылым - зэуапIэм» зыфIащарщ. Ар зауэ шынагъуэм ТекIуэныгъэр къыщыхьыным зи гуащIэ хэзылъхьа совет цIыхубэм я дамыгъэщ. Тылым и лэжьакIуэхэм я фэеплъыр Магнитогорск щыгъэувыныр къызыхэкIауэ щытар зауэм и илъэсхэм танкитI къэс зыр, топышэу ещанэр къызыхащIыкIар магнитогорск жырыр зэрыарарт.

«Хэку-анэр къоджэ!». Фэеплъ етIуанэр - сэшхуэр къиIэтауэ лъэбакъуэ зыча бзылъхугъэм и теплъэр - Хэкум и дамыгъэщ, къэралым и къуэ пажэхэр зэкъуэувэу, бийр зэтекъутэным къыхуриджэу. Ар Мамаев Iуащхьэм щыгъэувынми щхьэусыгъуэ иIэт: абдеж, Индыл псым и ижьрабгъу Iуфэм, Сталинград зауэр 1942 гъэм фокIадэм щегъэжьауэ 1943 гъэм и щIышылэ пщIондэ щекIуэкIащ. А щIыпIэращ бийр зэтракъутэн, ирагъэкIуэтын щыщIадзар. Мамаев Iуащхьэм щыIэ къуэшыкхъэхэм Сталинград зыхъума лIыхъужь мин 35-м щIигъу щIэлъщ.

Ленинград «Монументальная скульптура» заводым щащIа фэеплъ ещанэр - «ЗауэлI-хуитщIыжакIуэр» - Германием яшэри щагъэуват, нэмыцэ щыхьэрыр къыщащтэм хэкIуэдахэм я фэеплъу. Трептов-паркым щыщIалъхьэжат совет зауэлI мини 7-м щIигъу. Жэзым къыхэщIыкIа совет зауэлIым и зы IэмкIэ сэшхуэр ирихьэхауэ иIыгъщ, етIуанэмкIэ – зэхэуэ гуащIэм кърагъэла нэмыцэ хъыджэбз цIыкIур. Фэеплъыр ЕтIуанэ дунейпсо зауэр ди цIыхубэм и ТекIуэныгъэкIэ зэриухам и дамыгъэщ, европей лъэпкъхэр фашизмэм къызэрыIэщIахам и нэщэнэщ.

ТекIуэныгъэм и Сэшхуэм и гъуэгуанэр Урал щригъажьэу, Берлин щиухыжами, фэеплъхэр зэращIар зэкIэлъыкIуэркъым: япэу ящIар «ЗауэлI-хуитщIыжакIуэращ» (1949 гъэм), «Хэку-анэр къоджэ!» зыфIащар щаухар 1967 гъэрщ, «Тылым – зэуапIэм» жыхуиIэр хьэзыр щыхъуар 1979 гъэм и гъэмахуэрщ. ЗэратхымкIэ, мы Iуэхум пыщIауэ еплIанэ фэеплъи щыIэщ, Нью-Йорк къалэм дэту (ООН-м и штаб-квартирэм деж). Абы къыщыгъэлъэгъуащ сэшхуэр пхъэIэщэкIэ зыпсыхьыж лэжьакIуэм и теплъэр. АбыкIэ жаIэну зыхуеяр дунейм цIыхуу тету хъуам Iэщэр егъэгъэтIылъыным, зэгурыIуэу псэуным зэрыхущIэкъурт.

Мамаев Iуащхьэм тет фэеплъым къыщыгъэлъэгъуа цIыхубзым дежкIэ дгъэзэжмэ, ухуэныгъэм елэжьахэм яхузэфIэкIат абы и гум щыщIэри зэрыпIейтейри и нэгум къиIуатэу ящIыну. А фэеплъырщ мы зэманым Волгоград щIыналъэм и гербым тетри.

Сталинград а фэеплъыр щыухуэныр зауэр имыух щIыкIэ къыхалъхьауэ щытащ - 1944 гъэм и бжьыхьэм. Ар зыщIынухэм я зэхьэзэхуэм, совет архитекторхэм къищынэмыщIа, хамэ къэралхэм щыщхэри хэтат. Вучетич Евгений абы хэтатэкъым, ауэ зэпеуэр къыхалъхьэн ипэ къихуэу, абы и проектым Сталин Иосиф щигъэгъуэзат.

«Хэку-анэр къоджэ!» фэеплъым и ухуэныгъэм теухуа унафэм Iэ щIадзащ 1958 гъэм. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым абы елэжьын ирагъэжьащ, ауэ къыщызэIуахар 1967 гъэрщ. Вучетич нэмыщI, фэеплъым иджыри скульптор зыбжанэ елэжьащ. Гупым я унафэщIу щытащ архитектор, скульптор, къалэухуакIуэ Белопольский Яков.

Фэеплъыр езы щIыпIэм деж щагъэжащ, сэшхуэмрэ и щхьэмрэ къищынэмыщIа. Ахэр щхьэхуэу ящIри, вертолёткIэ щхьэщагъэувэжат. Фэеплъым зделэжьым и лъагагъ хъуныр зыбжанэрэ яхъуэжащ: метр 32-р 56-м нагъэсыну зэм унафэ ящIащ, иужьрейуэ метр 85-м къытеувыIащ. 1963 гъэм РСФСР-м и Министрхэм я Советым и унафэкIэ, къэралым и архитектор нэхъыфI дыдэхэм ящыщ цIыхуи 9 хъууэ зэщIагъэуIуэри, фэеплъыр быдэу гъэувыныр я къалэну елэжьащ. Останкинэ чэщанэр зэращIам ещхьу, фэеплъым и кIыхьагъкIэ бетоным гъущI кIапсэ халъхьащ, тонн 60 дэтхэнэри хъууэ. Сэшхуэр мыулъий жырым къыхащIыкIащ, титан телъыжу. АрщхьэкIэ абы и хьэлъагъыр имыIыгъыу мызэ-мытIэу къутауэ щытати, 1972 гъэм ар зи кур нэщI жыркIэ яхъуэжат.

«Хэку-анэр къоджэ!» фэеплъыр щIым метри 2-кIэ къытеIэтыкIащ. Ухуэныгъэм и лъабжьэр быдэу метр 16-кIэ щIым хэтщ. Ар зытет Iуащхьэм щIыуэ тонни 150-м нэблагъэ тракIутат, и хьэлъагъэм щIэщIыкIыр (фундаментыр) имыкъутэн папщIэ.

Фэеплъым и лъапэм деж щегъэжьауэ Iуащхьэм уридэкIуейуэ дэкIуеипIэ 200 иIэщ, Сталинград зауэр зэрекIуэкIа махуэ бжыгъэр къигъэлъагъуэу. Ухуэныгъэр къыщызэIуахым (1967 гъэм жэпуэгъуэм и 15-м) хэтат КПСС-м и ЦК-м и Генеральнэ Секретарь Брежнев Леонид, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэщI Подгорный Николай, СССР-м зыхъумэжыныгъэмкIэ и министр, Совет Союзым и маршал Гречкэ Андрей сымэ.

Абы лъандэрэ волгоград фэеплъыр ди къэралым нэхъ щыцIэрIыIуэ дыдэхэм ящыщщ: илъэс къэс абы йокIуалIэ цIыху мелуани 2,6-м нэблагъэ.